نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد طراحی شهری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

2 دانشیار، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

3 دانشیار، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.

چکیده

امروزه بهتر است تا فرایندِ طراحی بر اساس رفتار استفاده­کنندگانِ از فضاهای شهری، سمت و سویی دموکراتیک و انسانی به خود بگیرد تا رفتارهای گوناگونِ انسان­ها، بتوانند به­نحوِ غیرجبری و غیرمغرضانه لحاظ شوند. این در حالی است که بی­توجهی به ارزش­های دموکراتیک و رفتاری در فرایند­های طراحی شهری کشورمان، همچون معضلی غیر قابل تحمل، ثمره­ای جز تقلیل و اضمحلال کیفیت­های محیطی و اجتماعیِ فضاهای شهری ندارد. در چنین موردی، دیگر دست­اندرکاران شهری نیز قافیه را می­بازند و تبعاً شهرهایمان خاصیت­های فضایی، مکانی و انسانیِ خود را از دست داده و شهروندان مجبور به انجام مکرر طیفی از رفتارهای تکراری و جبری و پوپولیستی می­شوند. بدین سبب، این مقاله بر آن است تا با پیروی از نظریات مربوطه، به یک چهارچوب منطقی و پاسخده دست یابد که بلکه شامل شاخصه­ها و معیارهای غایبِ نظامِ شهرسازیِ حال حاضر کشورمان باشد و بتواند به منظور طراحیِ دموکراتیک فضاهای شهری رفتارگرا به کار آید. در همین راستا، در ابتدا با کنکاش نظریاتِ اندیشمندان، شاخصه­های فضاهای شهری رفتارگرا تبیین شده و سپس معیارهای کلیِ لازم برای نیل به طراحی شهری دموکراتیک، به تفکیک دو بُعدِ محیطی (کیفیت­های پاسخده) و اجتماعی (حق به شهر و مشارکت عمومی) ارائه گشته است. همچنین نهایتاً با ادغام این دو موضوع، مسیرِ «طراحیِ دموکراتیک فضاهای شهری رفتارگرا» ایضاح شده است. در واقع همِّ نهایی، تسهیلِ روندِ خلق آن دسته از فضاهای شهری­ای است که بر پایۀ حق انتخاب و آزادیِ عمل و همچنین تصمیم­سازی و تصمیم گیریِ همه‌گانی مترتب می­شوند و به­منظور تجلیِ طیف وسیعی از رفتارها و دموکراسی شهری در وضعیت حال حاضر کشورمان شدیداً لازم هستند.

کلیدواژه‌ها

-        آلتمن، ایروین (1382). محیط و رفتار اجتماعی؛ خلوت، فضای شخصی، قلمرو و ازدحام (مترجم: علی نمازیان). تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.

-        براتی، ناصر (1385). چالش­های رودرروی شهرسازی در ایران در آستانۀ قرن 21. باغ نظر، 3(6)، 5-29.

-        بحرینی، سید حسین (1375). تحلیل فضاهای شهری؛ در رابطه با الگوهای رفتاری استفاده کنندگان و ضوابطی بـرای طراحی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

-        بحرینی، سید حسین (1391). فرایند طراحی شهری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

-        بختیار نصرآبادی، آمنه؛ بخیار نصرآبادی، حسنعلی؛ بختیار نصرآبادی، احمد (1390). تحلیلی بر فضای شهری مردم­گرا و رابطۀ آن با رفتار شهروندی. نشریۀ جامعه شناسی کاربردی، 22(3): 101-114.

-        بشیریه، حسین (1392). درس­های دموکراسی برای همه. تهران: نگاه معاصر.

-        بنتلی، ای ین؛ الکک، آلن؛ مورین، پال؛ مک­گلین، سو؛ و اسمیت، گراهام (1391). محیط‌های پاسخده: کتاب راهنمای طراحان (مترجم: مصطفی بهزادفر). تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت.

-        بیکن، ادموند (1391). طراحی شهرها (مترجم: فرزانه ی طاهری). تهران: شهیدی.

-        پارسا، محمد (1374). روانشناسی یادگیری بر بنیاد نظریه ها. تهران: نشر سخن.

-        پاکزاد، جهانشاه (1385). مبانی نظری و فرایند طراحی شهری. تهران: شهیدی.

-        پاکزاد، جهانشاه (1386). مقالاتی در باب طراحی شهری (جلد اول). تهران: شهیدی.

-        پاکزاد، جهانشاه (1389). سیر اندیشه‌ها در شهرسازی 3: از فضا تا مکان. تهران: انتشارات آرمان شهر.

-        پاکزاد، جهانشاه (1390). سیر اندیشه‌ها در شهرسازی 2: از کمیت تا کیفیت. تهران: آرمان شهر.

-        پوپر،کارل (1380). جامعه­ باز و دشمنان آن (مترجم: عزت الله فولادوند). تهران: خوارزمی.

-        پیرزاده، حسین (1387). اصلاح نظام مدیریت توسعه شهری در ایران بر اساس رویکرد راهبردی. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.

-        توسلی، محمود (1369). اصول و روشهای طراحی شهری و فضاهای مسکونی در ایران؛ جلد اول: تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.

-        توکلی­نیا، جمیله؛ رئیسی، حسین؛ آقایی، پرویز (1394). سنجش میزان کارایی زیرگذرهای شهری در راستای پایداری (مورد پژوهی: زیرگذر چهار­راه ولیعصر، تهران). مطالعات مدیریت شهری، 7(21)، 22-34.

-        تیبالدز، فرانسیس.(1387). شهرسازی شهروندگرا: ارتقاء عرصه‌های همگانی و محیط‌های شهری (مترجم: محمد احمدی نژاد). اصفهان: خاک.

-        حبیبی، سید محسن (1378). جامعه ی مدنی و حیات شهری. هنرهای زیبا، شماره 7، 21-33.

-        خطیبی، سید محمدرضا (1392). تاثیر متقابل الگوهای رفتاری در احیای هویت محیط شهر (مطالعه موردی: محدوده ورودی سنندج). هویت شهر، 7(13)، 63-73.

-        رستم­زاده، یاور؛ رنج آزمای آذری، محمد؛ نادری، سید مجید؛ یگانـه، منصور؛ محمودی­نژاد، هادی (1389). روش­های ارزیابی رفتارهای شهروندی در فضاهای شهری در رویکرد فراتحلیل. فصلنام علوم و تکنولوژی محیط زیست، 12(3)، 175-190.

-        شعاری­نژاد، علی اکبر (1380). نگاهی نو به روانشناسی آموختن یا روانشناسی تغییر رفتار. تهران: انتشارات چاپخش.

-        شماعی، علی؛ فخری­ پور محمدی، افسانه؛ زنگانه، احمد؛ پریزادی، طاهر (1395). ارزیابی رضایتمندی شهروندان از عملکرد زیرگذرها در شهر تهران (مطالعه موردی: پروژه زیرگذر چهارراه ولیعصر شهر تهران). مطالعات مدیریت شهری، 8(27)، 42-53.

-        گل، یان (1387). زندگی در فضای میان ساختمان‌ها (مترجم: شیما شصتی). تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.

-        گودسل، چارلز (1386). مفهوم فضای عمومی و جنبه‌های مردم سالارانه آن (مترجم: هدیه نوربخش).  فصلنامه معماری ایران، شماره ۲۹-۳۰، سال هشتم.

-        گیدنز، آنتونی (1384). پیامدهای مدرنیته (مترجم: محسن ثالثی). تهران: نشر مرکز.

-        کدیور، پروین (1379). روانشناسی یادگیری: از نظریه تا عمل. تهران: انتشارات سمت.

-        کامروا، سید محمد علی (1392). شهرسازی معاصر ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

-        کرمونا، متیو؛ هیت، تیم؛ اک، تنر؛ و تیزدل، استیون (1391). مکان‌های عمومی، فضاهای شهری: ابعاد گوناگون طراحی شهری (مترجم: فریبا قرائی، مهشید شکوهی، زهرا اهری و اسماعیل صالحی). تهران: انتشارات دانشگاه هنر.

-        کریر، راب (1384). فضای شهری (مترجم: خسرو هاشمی نژاد). اصفهان: خاک.

-        کریمیان، حسن؛ موسوی­نیا، سید مهدی (1392). آگورا و روابط اجتماعی ـ فرهنگی در آتن دوره کلاسیک. باغ نظر، 10(24)، 13-26.

-        لنگ، جان (1395). آفرینش نظریه معماری- نقش علوم رفتاری در طراحی محیط (مترجم: علیرضا عینی فر). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

-        لینچ،کوین (1390). تئوری شکل خوب شهر (مترجم: سید حسین بحرینی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

-        لینچ، کوین (1395). سیمای شهر (مترجم: منوچهر مزینی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

-        هابرماس، یورگن (1394). نظریه کنش ارتباطی (مترجم: کمال پولادی). تهران: نشر مرکز.

-        هاروی، دوید؛ و مری فیلد، اندی (1392). حق به شهر: ریشه‌های شهری بحران‌های مالی (مترجم: خسرو کلانتری). تهران: مهرویستا.

-        Aghostin Sangar V (2007). Human behaviour in public spaces, Thesis in Urban Planning, Faculty of Built Environment, The University of New South Wales.

-        Albrechts, Louis (2008). Setting the Scene. Planning Theory and Practice, Vol. 9, No. 3, pp. 410-414.

-        Appleyard D, Lynch K, Myer JR (1964). The View from the Road, Cambridge: MIT.

-        Appleyard D (1976). Planning the pluralist city: conflicting realities in Ciudad Guayana. Cambridge: MIT.

-        Appleyard D, Gerson MS, Lintell M (1981). Livable streets, University of California Press.

-        Atkinson R, Blandly S (2005). Introduction: international perspectives on the new enclavism and the rise of gated communities, Housing Studies, Vol. 20, No. 2, pp. 177-186. Doi: 10.1080/0267303042000331718

-        Bahrainy SH, Aminzadeh B (2007). Evaluation of Navab regeneration project in central Tehran, Iran, International Journal of Environmental Research, Vol. 1, No. 2, pp. 114-127.

-        Barker R (1968). Ecological psychology: concepts and methods for studying the environment of human behavior, California: Stanford University Press.

-        Barzegaran M, Daroudi MR (2015). Assessment of Mehr housing project as an example of housing for low-income people in Iran, IOSR Journal of Mechanical and Civil Engineering, Vol. 12, No. 1, pp. 70-74.

-        Berman M (1986). Take it to the streets: Conflict and community in public space, Dissent, Vol. 33, No. 4, pp. 476-485.

-        Bienstock CC, Demoranville WC, Smith KR (2003). Organizational citizenship behavior and service quality, Journal of Services Marketing, Vol. 17, No. 4, pp. 357-378.

-        Brain D (2006). Democracy and urban design: the transect as civic renewal, Places, Vol. 1, No. 18, pp. 17-23.

-        Calthorpe P (1993). The next American metropolis: ecology, community and the American dream, New York: Princeton Architectural Press.

-        Carr S, Francis M, Rivlin LG, Stone AM (1992). Public space. Cambridge: Cambridge University Press.

-        Çelebican P (2011). Pedestrianization and a skyway connection proposal for Stockholm city center. M.Sc. Thesis in Urban Design, Istanbul Technical University, Institute of Science and Technology, Turkey.

-        Cervero R (1996). Mixed land-uses and commuting: evidence from the American housing survey, Transportation Research A, Vol. 30, No. 5, pp. 361-377.

-        Chapin FS (1974). Human activity patterns in the city: things people do in time and space, New York: Wiley.

-        Choi E, Sardari Sayyar S (2012). Urban diversity and pedestrian behavior- refining the concept of land-use mix for walkability. 8th International Space Syntax Symposium, Eds. Margarita Greene, José Reyes and Andrea Castro, 8073:1-8073:15. Santiago de Chile: PUC.

-        Crowhurst-Lennard S, Lennard H (1987). Livable cities – people and places: social and design principals for the future of the city, New York: Center for Urban Well-being.

-        Crowhurst-Lennard S, Lennard H (1995). Livable cities observed. IMCL Council. Carmel, CA: Gondolier Press.

-        Davidoff P (1973). Advocacy and pluralism in planning. A Reader in Planning Theory, edited by Andreas Faludi. Oxford: Pergamon. pp. 96-277.

-        Duany A, Plater-Zyberk E, Speck J (2000). Suburban nation: the rise of sprawl and the decline of the American dream. New York: Farrar, Straus and Giroux.

-        Engwicht D (1999). Street reclaiming: creating liveable streets and vibrant communities. Sydney: Pluto Press.

-        Fainstein S (2014). The just city. International Journal of Urban Sciences, Vol. 18, No. 1, pp. 1-18.

-        Frank L, Engelke PO, Schmid TL (2003). Health and community design: the impact of the built environment on physical activity, Washington, DC: Island Press.

-        Francis M (1987). The making of democratic streets. In A.V. Moudon (ed.), Public streets for public use. New York: Columbia University Press.

-        Grauer Oscar (2002). Democracy and the City; My City, Your City, One City. ReVista (David Rockefeller Center for Latin American Studies, Harvard University), Cambridge, MA: USA, pp:16-20, 16 set.

-        Griffin TL, Cohen A, Maddox D (2015). The just city essays: 26 vision for urban equity, inclusion and opportunity. Volume 1 of The Just City Essays Series. Independent Publisher. Available at: https://www.thenatureofcities.com/the-just-city-essays

-        Habermas J (1989). The structural transformation of the public sphere: an inquiry into a category of Bourgeois society. Translated by Thomas Burger and Frederick Lawrence, Cambridge, MA: MIT Press.

-        Hall ET (1966). Hidden dimension. Garden City, N.Y: Doubleday.

-        Hamdi N (2004). Small change: about the art of practice and the limits of planning in cities, London: Earthscan.

-        Hamdi N (2010). The placemaker’s guide to building community. London: Earthscan.

-        Haughton G, Hunter C (1994). Sustainable cities. London: J. Kingsley Publishers.

-        Healey P (2008). Civic Engagement, Spatial Planning and Democracy as a Way of Life. Planning Theory & Practice, Vol. 9, No. 3, pp. 379–382.

-        Hiebert RE (2005). Comentary: new technologies, public relations, and democracy, Public Relation Review, Vol. 31, pp. 1-9. Doi: 10.1016/j.pubrev.2004.11.001

-        Jacobs J (1961). The death and life of great American cities. New York: Random House, Inc.

-        Kaplan S (2000). Human nature and enviromentally responsible behavior, Journal of Social Issues, Vol. 56, No. 3, pp. 45-62.

-        King LA (2004). Democracy and city life, Journal of Politics, Philosophy & Economics, Vol. 3, No. 1, pp. 97-124. Doi: 10.1177/1470594X04039984

-        Lang J (1974). Designing for human behavior: architecture and the behavioral sciences. Dowden, Hutchinson & Ross.

-        Lang J, Moleski W (2010). Functionalism revisited: architectural theory and practice and the behavioral sciences, England: Ashgate Publishing, Ltd.

-        Langdon P (1997). A better place to live: reshaping the American suburb, Amherst, MA: University of Massachusetts Press.

-        Lefebvre H (1991). The production of space (Translated by Donald Nicholson-Smith), Oxford: Blackwell Publishers Ltd.

-        Lefebvre H (1996). Writings on cities (Translated and Edited by E. Kofman and E. Lebas), Oxford: Blackwell Publishers Ltd.

-        Lefebvre H (2002). Critique of everyday life; foundations for a sociology of the everyday (Translated by John Moore), London: Verso, Vol.2.

-        Lofland L (1998). The public realm: exploring the city’s quintessential social territory, New York: Aldine De Gruyter.

-        Madanipour A (1996). Design of urban space: an inquiry into a socio-spatial process, The University of Michigan: Wiley.

-        Madanipour A (1999). Why are the design and development of public spaces significant for cities? Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, Vol. 26, No. 6, pp. 879-891. Doi: 10.1068/b260879.

-        Madanipour A (2003). Public and private spaces of the city, London and New York: Routledge.

-        Maghsoodi Tilaki MJ, Azizi B, Aldrin A, Hedayati Marzbali M (2014). Improving the preparation of Iranian urban development plans: lessons learned from other experiences, Modern Applied Science: published by Canadian Center of Science and Education, Vol. 8, No. 4, pp. 144-157.

-        Magee B (2005). The story of philosophy. New York: DK Publishing, Inc.

-        Mäntysalo R (2004). Approaches to participation in urban planning theories, Workshop in Florence.

-        Mehta V (2006). Lively street, exploring the relationship between built environment and social behavior. Ph.D thesis, University of Maryland.

-        Mitchell D (2003). The right to the city: social justice and the fight for public space. New York: Guildford.

-        Nielsen Tom (2013). Democratic Urban Spaces in the Nordic Countries. Working papers from AU IDEAS Pilot Centre: The Democratic Public Sphere- Challenges and Developmental Perspectives, No.4.

-        Oldenburg R (1999). The great good place: cafes, coffee shops, bookstores, bars, hair salons and other hangouts at the heart of a community, New York: Marlowe & Company.

-        Purcell M (2002). Excavating Lefebvre: the right to the city and its urban politics of the inhabitant, GeoJournal, Vol. 58, Nos. 2-3, pp. 99-108. Doi: 10.1023/B:GEJO.0000010829.62237.8f.

-        Purcell M (2003). Citizenship and the right to the global city: reimagining the capitalist world order. International Journal of Urban and Regional Research, Vol. 27, No. 3, pp. 564-590. Doi: 10.1111/1468-2427.00467.

-        Purcell M. (2016). For democracy: planning and publics without the state. Planning Theory, Vol. 15, No. 4, pp. 386-401. Doi: 10.1177/1473095215620827

-        Rapoport A (1977). Human aspects of urban form: towards a man-environment approach to urban form and design, Oxford, United Kingdom: Pergamon.

-        Ramoneda Josep (2003). A philosophical idea of the city. Conference lectured at Yale University, 23 March. https://ddd.uab.cat/pub/disturbis/disturbis_a2011n10/disturbis_a2011n10a4/7-una-idea-filosofica-de-ciutat.

-        Rowe C, Koetter F (1978). Collage city. Cambridge: MIT.

-        Sanoff H (2007). Community based design learning: democracy and collective decision making. In Design studio pedagogy: Horizons for the future. Edited by Ashraf M. Salama, and Nicholas Wilkinson. Gateshead, UK: Urban International Press. pp: 21-38.

-        Sanoff H (2008). Multiple views of participatory design, International Journal of Architectural Research, Vol. 2, No. 1, pp. 57-69. Doi: 10.26687/archnet-ijar.v2i1.177

-        Sanoff H (2010). Democratic design: participation case studies in urban and small town environments, Saarbrucken, Germany: Verlag-Muller.

-        Sassen S (2011). The global street: making the political. Globalizations, Vol. 8, No. 5, pp. 573-579. Doi: 10.1080/14747731.2011.622458

-        Sennett R (1998). The spaces of democracy, Raoul Wallenberg lectures, Ann Arbor, Michigan, USA: University of Michigan Press.

-        Short JR (1989). The humane city. Oxford: Basil Blackwell.

-        Söderholm D (2008). The commercial structure of pedestrian streets and shopping districts: three cases from Finland. Master’s Thesis in Planning Geography, University of Helsinki, Department of Geography, Finland.

-        Soja EW (1996). Thirdspace: journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places. Cambridge, Mass: Blackwell.

-        Soja EW (2010). Seeking spatial justice. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.

-        Soomer R (1969). Personal space: the behavioral basis of design. Prentice Hall Direct.

-        Southworth M, Ben-Joseph E (1997). Streets and the shaping of towns and cities. New York: McGraw-Hill.

-        Tiwari S (2017). The democratic street. Journal of Comparative Urban Law and Policy, Vol. 1, No. 1, pp. 202-2011.

-        Vernez-Moudon A.(1991). Public streets for public use. New York: Columbia University Press.

-        Wates N (2000). The community planning handbook; how people can shape their cities, towns and villages in any part of the world, London: Earthscan.

-        Wates N (2008). The community planning event manual; how to use collaborative planning and urban design events to improve your environment, London: Earthscan.

-        Winkel GH, Sasanoff R (1966). An approach to an objective analysis of behavior in architectural space. University of Washington: Seattle.

-        Wirth L (1938). Urbanism as a way of life, American Journal of Sociology, Vol. 44, No. 1, pp. 1-24.

-        Whyte WH (1980). The social life of small urban spaces, Washington, D.C.: The Conservation Foundation.

-        Whyte WH (1988). City: rediscovering the center, New York: Doubleday.