نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی ، تهران، ایران.

2 استادیار، دانشکده مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

3 دانشیار، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

چکیده

رشد مجموعه­های سکونتگاهی، موجب شکل­گیری محله­های ناهمگن شده­است. شکل­گیری این مجموعه­ها سبب شده تا مسائل و مشکلات اجتماعی، روانی، کالبدی در محیط مسکونی به وجود آید. هدف پژوهش، شناسایی و اولویت بندی عوامل کالبدی و اجتماعی این مجموعه­های ناهمگن توسط ادراک همسایگان با سطح اجتماعی-اقتصادی مختلف می­باشد. این پژوهش کاربردی، در محله حسن آباد-زرگنده مورد بررسی قرار گرفت که در آن به دلیل قرارگیری دو بافت قدیمی و نوساز در کنار یکدیگر، سکونتگاهی برای طبقه­های مختلف مردم فراهم شده­است. در این جامعه، دو گروه 250 نفری با سطح اجتماعی-اقتصادی مختلف در بافت ضعیف عمرانی و بافت مرفه زرگنده به صورت غیرتصادفی در دسترس انتخاب شدند. ابتدا جهت استخراج وجوه و شاخصه­های کیفیت مسکن و محیط مسکونی از مطالعات اسنادی و کتابخانه­ای استفاده شد و سپس پیمایش با ابزار پرسشنامه و با روش تحلیل عامل صورت گرفت. اولویت­های دو گروه مختلف هنگام قضاوت­هایشان از مسکن و محیط مسکونی محله مجاور خود بدین ترتیب می­باشد: طبقه مرفه به فاکتورهای گذر، فضای باز و سبز خصوصی، نما، تداخل کاربری­ها، امنیت، مصالح و جزئیات توجه کرده و گروه ضعیف به ترتیب به فاکتورهای امنیت، نما، تراکم ادراکی، کیفیت فضایی، گذر، دسترسی به امکانات، نما و عامل فرهنگی-اجتماعی در قضاوت­های خود توجه می­کند. بنابراین طبقات اجتماعی مختلف بر اساس ادراک خود از اختلال هایِ ابتدا بصری و سپس اجتماعی است که درباره محل زندگی و ساکنین گروه متفاوت از خود، قضاوت می­کنند و بی­توجهی به شکل ارزش­گذاری فاکتورهای مسکن و محیط مسکونی، موجب برچسب منفی بین گروهی (بلاخص گروه مرفه به گروه ضعیف تر) شده که تنش و از هم گسیختگی جامعه ناهمگن را به دنبال دارد. لازم است در برنامه­ریزی­ها و سیاست­گذاری­های بافت­های ناهمگن درون شهری به این اولویت­های ادراکی توجه شود تا زیست­پذیری گروه­ها در کنار یکدیگر امکان­پذیر گردد.

کلیدواژه‌ها

-    پاکزاد، جهانشاه (1390)، سیر اندیشه ها در شهرسازی (1)، از آرمان تا واقعیت، آرمانشهر، تهران.

-    حاتمی، مژگان (1395). کاربست علم روانشناسی محیطی در معماری و طراحی شهری با تاکید بر اصول و معیارهای طراحی مجتمع های مسکونی، مدیریت شهری، شماره 42: 153-178.

-    داداش پور، هاشم؛ روشنی، صالح (1392). ارزیابی تعامل میان فرد و محیط زندگی در محلات جدید با استفاده از سنجش کیفیت عینی و ذهنی مطالعه موردی: شهرک نفت تهران. مطالعات شهری(6), 3-16.

-    رفیعیان، مجتبی؛ امین صالحی، فرزین؛ تقوایی، علی اکبر (1389)، سنجش کیفیت محیط سکونت در شهرک اکباتان تهران، برنامه ریزی و آمایش فضا ، دوره 14 , شماره 4 (پیاپی 68): 63-85.

-    رمضانپور، مهرناز؛ شرقی، علی؛ صالح صدق پور، بهرام (1398)، رابطه ادراک کیفیت مسکن و محیط مسکونی با عزتنفس ساکنین محله های ناهمگن (نمونه موردی: محله حسن آباد-زرگنده تهران)، پژوهشهای روانشناسی اجتماعی، شماره 34: 23-48.

-    رهنما، محمدرحیم و کمانداری، محسن (1394). سنجش میزان رضایت مندی ساکنین از کیفیت محیط مسکونی در شهر کرمان (مطالعه موردی: پروژه مسکن مهر شهرک مهرگان). مطالعات نواحی شهری, 2(1), 39-59. doi:10.22103/juas.2015.1789

-    شهرداری منطقه 3 تهران، سند راهبردی توسعه محله حسن آباد زرگنده (1391-1395).

-    طبی مسرور، ابوالقاسم؛ رضایی، موید صادق (1394)،  ارزیابی میزان رضایت شهروندی از کیفیت های سکونتی در مجتمع های مسکونی، موردپژوهی: مجتمع های مسکونی شهر همدان، مدیریت شهری، دوره  14 , شماره  40: 61-79.

-    کارمونا، متیو؛ تیم هیت؛ تنر اک؛ تیسدل، استیون (1388)، مکانهای عمومی، فضاهای شهری، (فریبا قرائی؛ مهشید شکوهی؛ زهرا اهری و اسماعیل صالحی)، چاپ اول، انتشارات دانشگاه هنر.

-    محمدی، محمود؛ بیدرام، رسول؛ ایزدی، آرزو (1394)، سنجش محیط های مسکونی مطلوب شهر اصفهان از دید مدیران ارشد شهرداری، فضای جغرافیایی، دوره 15، شماره 50: 141-164.

-    مشکینی، ابوالفضل؛ سجادی، ژیلا و تفکری، اکرم (1390). تاثیر سیاست های واگذاری زمین و مسکن دولتی در گسترش کالبدی شهرهای ایران نمونه ی موردی شهر کرمانشاه. جغرافیا و توسعه، 23(0), 47-68.

-    نقی زاده، محمد؛ استادی، مریم (1393). مقایسه تطبیقی مفهوم ادراک و فرایند آن در فلسفه و روانشناسی‌محیط و کاربرد آن در طراحی شهری، پژوهش های معماری اسلامی، دوره 2، شماره 2: 3-14.

- Abdullah, A. S., Ariff, N. R. M., Rashid, R. A., Ismail, N., and Tamim, N. N. M. (2015). Homeowner’s Prevalence Upkeep Behavior Towards Implementation of Home Maintenance Manual for Residential Building. In InCIEC 2014 (pp. 219-229): Springer.

- Ahmadi, D. (2018). Diversity and social cohesion: the case of Jane-Finch, a highly diverse lower-income Toronto neighbourhood. Urban Research and Practice, 11(2), 139-158.

- Ali, A.-S., Kamaruzzaman, S.-N., Sulaiman, R., and Cheong Peng, Y. (2010). Factors affecting housing maintenance cost in Malaysia. Journal of facilities management, 8(4), 285-298.

- Arifuddin. (2016). Cultural and Needs–based Housing Development Case Study: The Bugis Community in Makassar City. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 227(Supplement C), 300-308. doi:https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2016.06.075

- Arthurson, K. (2012). Social mix, reputation and stigma: Exploring residents’ perspectives of neighbourhood effects. In Neighbourhood effects research: New perspectives (pp. 101-119): Springer.

- Berg, M. T., Stewart, E. A., Brunson, R. K., and Simons, R. L. (2012). Neighborhood cultural heterogeneity and adolescent violence. Journal of Quantitative Criminology, 28(3), 411-435.

- Blaison, C., and Hess, U. (2016). Affective judgment in spatial context: How places derive affective meaning from the   surroundings. Journal of Environmental Psychology, 47, 53-65.

- Bless, H., and Schwarz, N. (2010). Mental construal and the emergence of assimilation and contrast effects: the inclusion/exclusion model. Advances in experimental social psychology, 42, 319e373.

- Bonaiuto, M., Fornara, F., and Bonnes, M. (2003). Indexes of perceived residential environment quality and neighbourhood attachment in urban environments: a confirmation study on the city of Rome. Landscape and Urban planning, 65(1-2), 41-52.

- Bond, L., Kearns, A., Mason, P., Tannahill, C., Egan, M., and Whitely, E. (2012). Exploring the relationships between housing, neighbourhoods and mental wellbeing for residents of deprived areas. BMC public health, 12(1), 48.

- Carmona, M., and Punter, J. (2013). The design dimension of planning: theory, content and best practice for design policies: Routledge.

- Chan, I. Y., and Liu, A. M. (2018). Effects of neighborhood building density, height, greenspace, and cleanliness on indoor environment and health of building occupants. Building and Environment.

- Cheung, C.-k., and Leung, K.-k. (2011). Neighborhood homogeneity and cohesion in sustainable community development. Habitat International, 35(4), 564-572.

- Echeverria, S. E., Diez-Roux, A. V., and Link, B. G. (2004). Reliability of self-reported neighborhood characteristics. Journal of Urban Health, 81(4), 682-701.

- Evans, W. N., Hout, M., and Mayer, S. E. (2004). Assessing the effect of economic inequality. In K. M. Neckerman (Ed.), Social inequality (pp. 933e968). New York: Russell Sage.

- Fainstein, Susan S.. "Cities and Diversity: Should We Want It? Can We Plan For It?." Urban Affairs Review 41, no. 1 (2005): 3-19.

- Feijten, P., and M. Van Ham. 2009. “Neighbourhood Change. . . Reason to Leave?” Urban Studies 46 (10): 2103–2122.

- Florida, Richard, 2004. Revenge of the Squelchers. The Next American City . Available on-line at http://www.americancity.org .

- Foster, S., Giles-Corti, B., and Knuiman, M. (2011). Creating safe walkable streetscapes: Does house design and upkeep discourage incivilities in suburban neighbourhoods? Journal of Environmental Psychology, 31(1), 79-88.

- Gilderbloom, J. I., Riggs, W. W., and Meares, W. L. (2015). Does walkability matter? An examination of walkability’s impact on housing values, foreclosures and crime. Cities, 42, 13-24.

- Greif, M. (2009). “Neighborhood Attachment in the Multiethnic Metropolis.” City and Community 8 (1): 27–45.

- Haaland, C., and van den Bosch, C. K. (2015). Challenges and strategies for urban green-space planning in cities undergoing densification: A review. Urban Forestry and Urban Greening, 14(4), 760-771.

- Hall , Peter , (2002). Cities of Tomorrow: An Intellectual History of Urban Planning and Design in the Twentieth Century, 3rd edn. Oxford: Blackwell.

- Hanák, T., Marović, I., and Aigel, P. (2015). Perception of residential environment in cities: a comparative study. Procedia engineering, 117, 495-501.

- Hancock, L., and Mooney, G. (2013). “Welfare ghettos” and the “broken society”: Territorial stigmatization in the contemporary UK. Housing, Theory and Society, 30(1), 46-64.

- Harding, D. J. (2011). Rethinking the cultural context of schooling decisions in disadvantaged neighborhoods: From deviant subculture to cultural heterogeneity. Sociology of Education, 84(4), 322-339.

- Harding, D. J., and Hepburn, P. (2014). Cultural mechanisms in neighborhood effects research in the united states. Sociologia urbana e rurale.

- Harvey , David , (2000). Spaces of Hope . Berkeley : University of California Press .

- Hoogerbrugge, M. M., and Burger, M. J. (2018). Neighborhood-Based social capital and life satisfaction: the case of Rotterdam, The Netherlands. Urban Geography, 1-26.

- Howard, V. J., McClure, L. A., Kleindorfer, D. O., Cunningham, S. A., Thrift, A. G., Roux, A. V. D., and Howard, G. (2016). Neighborhood socioeconomic index and stroke incidence in a national cohort of blacks and whites. Neurology, 10.1212/WNL.

- Jim, C., and Chen, W. Y. (2010). External effects of neighbourhood parks and landscape elements on high-rise residential value. Land Use Policy, 27(2), 662-670.

- Johnson, C. A. (2008). Access to social capital and the structure of inequality in Ulaanbaatar, Mongolia. In N. Lin, and B. H. Erickson (Eds.), Social capital: An international research program (pp. 380e393). Oxford, UK: Oxford University Press.

- Johnson, D. A., Drake, C., Joseph, C. L., Krajenta, R., Hudgel, D. W., and Cassidy‐Bushrow, A. E. (2015). Influence of neighbourhood‐level crowding on sleep‐disordered breathing severity: mediation by body size. Journal of sleep research, 24(5), 559-565.

- Jordahl, H. (2009). Economic inequality. In T. S. Gert, and L. H. S. Gunnar (Eds.), Handbook of social capital: The troika of sociology, political science and economics (pp. 323e336). Cheltenham, UK: Elgar.

- Kearney, A. R. (2006). Residential development patterns and neighborhood satisfaction: Impacts of density and nearby nature. Environment and Behavior, 38(1), 112-139.

- Kearns, A., Kearns, O., and Lawson, L. (2013). Notorious places: Image, reputation, stigma. The role of newspapers in area reputations for social housing estates. Housing Studies, 28(4), 579-598.

- Kinzig, A. P., Warren, P., Martin, C., Hope, D., and Katti, M. (2005). The effects of human socioeconomic status and cultural characteristics on urban patterns of biodiversity. Ecology and Society, 10(1).

- Kneeshaw-Price, S. H., Saelens, B. E., Sallis, J. F., Frank, L. D., Grembowski, D. E., Hannon, P. A., . . . Chan, K. G. (2015). Neighborhood crime-related safety and its relation to children’s physical activity. Journal of Urban Health, 92(3), 472-489.

- Koopmans, R., and Schaeffer, M. (2016). Statistical and perceived diversity and their impacts on neighborhood social cohesion in Germany, France and the Netherlands. Social Indicators Research, 125(3), 853-883.

- Kossinets, G., and Watts, D. J. (2009). Origins of homophily in an evolving social Network. American Journal of Sociology, 115(2), 405e450.

- Kowaltowski, D. C., da Silva, V. G., Pina, S. A., Labaki, L. C., Ruschel, R. C., and de Carvalho Moreira, D. (2006). Quality of life and sustainability issues as seen by the population of low-income housing in the region of Campinas, Brazil. Habitat International, 30(4), 1100-1114.

- Lang , R. E. , J. W. Hughes and K. A. Danielsen , 1997 . Targeting the suburban urbanites: marketing central-city housing . Housing Policy Debate 8 : 437 – 470 .

- Letki, N. (2008). Does diversity erode social cohesion? Social capital and race in British neighbourhoods. Political Studies, 56, 99e126.

- Li, H., Wei, Y. D., Yu, Z., and Tian, G. (2016). Amenity, accessibility and housing values in metropolitan USA: A study of Salt Lake County, Utah. Cities, 59, 113-125.

- Li, S., Chen, L., and Zhao, P. (2017). The impact of metro services on housing prices: a case study from Beijing. Transportation, 1-27.

- Li, W., Joh, K., Lee, C., Kim, J.-H., Park, H., and Woo, A. (2015). Assessing benefits of neighborhood walkability to single-family property values: A spatial hedonic study in Austin, Texas. Journal of Planning Education and Research, 35(4), 471-488.

- Liao, Y., Sugiyama, T., Shibata, A., Ishii, K., Inoue, S., Koohsari, M. J., . . . Oka, K. (2016). Associations of Perceived and Objectively Measured Neighborhood Environmental Attributes With Leisure-Time Sitting for Transport. Journal of Physical Activity and Health, 13(12), 1372-1377.

- Lo, A. Y., and Jim, C. (2010). Differential community effects on perception and use of urban greenspaces. Cities, 27(6), 430-442.

- Łowicki, D., and Piotrowska, S. (2015). Monetary valuation of road noise. Residential property prices as an indicator of the acoustic climate quality. Ecological Indicators, 52, 472-479.  

- Marschall, M. J., and D. Stolle. (2004). “Race and the City: Neighborhood Context and the Development of Generalized Trust.” Political Behavior 26 (2): 125–153. doi:10.1023/B: POBE.0000035960.73204.64.

- Masrour, M., Karbaschi, M., and Naseri, G. (2016). The Relationship between the Enclosed Space and the Sense of Territory in Residential Neighborhoods (Case Study: Comparison between Haft-Hoz and Shahrake-Gharb). International Journal of Architecture and Urban Development, 6(2), 67-78.

- Massey, Douglas S. and Mary J. Fischer, )2003(. The Geography of Inequality in the United States, 1950–2000. In William G. Gale and Janet Rothernberg Pack, Eds., Brookings-Wharton Papers on Urban Affairs 2003. Washington, DC: The Brookings Institution, pp. 1 – 40.

- Moghimi, V., Jusan, M. B. M., and Izadpanahi, P. (2016). Iranian household values and perception with respect to housing attributes. Habitat International, 56, 74-83.

- Mu, S. (2016). Community Building in Social-mix Public Housing: Participatory Planning of Ankang Redevelopment Plan. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 222, 755-762.

- Munoz-Raskin, R. (2010). Walking accessibility to bus rapid transit: Does it affect property values? The case of Bogotá, Colombia. Transport Policy, 17(2), 72-84.

- Naveh , Z. , )2004(. The importance of multifunctional, self-organizing biosphere landscapes for the future of our Total Human Ecosystem – a new paradigm for transdisciplinary landscape ecology . In J. Brandt and H. Vejre , Eds., Multifunctional Landscapes Volume I: Theory, Values and History . Boston, MA : WIT Press , pp. 33 – 62 .

- Neuts, B., and Vanneste, D. (2018). Contextual Effects on Crowding Perception: An Analysis of Antwerp and Amsterdam. Tijdschrift voor economische en sociale geografie, 109(3), 402-419.

- Nielsen, T. S., and Hansen, K. B. (2007). Do green areas affect health? Results from a Danish survey on the use of green areas and health indicators. Health and place, 13(4), 839-850.

- Panduro, T. E., and Veie, K. L. (2013). Classification and valuation of urban green spaces—A hedonic house price valuation. Landscape and Urban planning, 120, 119-128.

- Permentier, M., Van Ham, M., and Bolt, G. (2008). Same neighbourhood… different views? A confrontation of internal and external neighbourhood reputations. Housing Studies, 23(6), 833-855.

- Permentier, M., Van Ham, M., and Bolt, G. (2009). Neighbourhood reputation and the intention to leave the neighbourhood. Environment and Planning A, 41(9), 2162-2180.

- Phan, M. B. )2008(. “We’re All in This Together: Context, Contacts, and Social Trust in Canada.” Analyses of Social Issues and Public Policy 8 (1): 23–51. doi:10.1111/j.1530-2415.2008.00151.x.

- Ruiz-Tagle, J. (2017). Territorial Stigmatization in Socially-Mixed Neighborhoods in Chicago and Santiago: A Comparison of Global-North and Global-South Urban Renewal Problems☆. In Social Housing and Urban Renewal: A Cross-National Perspective (pp. 311-349): Emerald Publishing Limited.

- Sadrian, Z., Yazdanfar, S.-A., Hosseini, S.-B., and Norouzian-Maleki, S. (2015). An evaluation of factors affecting the quality of life in low-income housing environments. IJAUP, Iran University of Science and Technology, 25(2), 76-83.

- Saiz, A., and Wachter, S. (2011). Immigration and the neighborhood. American Economic Journal: Economic Policy, 3(2), 169-188.

- Sarkissian , S. , 1976 . The idea of social mix in town planning: An historical overview. Urban Studies 13 (3) : 231 – 246 .

- Schnell, I., and Harpaz, M. (2005). A model of a heterogeneous neighborhood. GeoJournal, 64(2), 105-115.

- Schwarz, N., and Bless, H. (2007). Mental construal processes: the inclusion/exclusion model. In D. A. Stapel, and J. Suls (Eds.), Assimilation and contrast in social psychology (pp. 119e142). Philadelphia: Psychology Press.

- Shieh, E., Sharifi, A., and Rafieian, M. (2011). Identification of factors that assure quality of residential environments, using environmental assessment indices: a comparative study of Two of Tehran’s neighborhoods (Zafaranieh andKhaniabad). IJAUP, Iran University of Science and Technology, 21(2), 119-132.

- Skogan, W. G. (2012). Disorder and crime. The Oxford handbook of crime prevention, 173-188.

- Stapel, D. A., and Suls, J. E. (2007). Assimilation and contrast in social psychology. Psychology Press.

- Suls, J., and Wheeler, L. (2000). A selective history of classic and neo-social comparison theory. In J. Suls, and L.Wheeler (Eds.), Handbook of social comparison: Theory and research. New York: Kluwer Academic.

- Suls, J., and Wheeler, L. (2007). Psychological magnetism: a brief history of assimilation and contrast in psychology. In D. A. Stapel, and J. Suls (Eds.), Assimilation and contrast in social psychology (pp. 9e44). New York: Psychology Press.

- Talen, E. (2006). Design that enables diversity: The complications of a planning ideal. Journal of Planning Literature, 20(3), 233-249.

- Talen, E. and S. Lee (2018). Design for social diversity, Routledge.

- Teck-Hong, T. (2011). Neighborhood preferences of house buyers: the case of Klang Valley, Malaysia. International Journal of Housing Markets and Analysis, 4(1), 58-69. 

- Tibesigwa, B. M., Hao, L., and Karumuna, B. V. (2017). The concept of spatial quality and its challenges on exercised affordable housing design typology in Dar es Salaam–Tanzania. Habitat International, 59, 44-59. 

- Wang, Y., Jin, C., Lu, M., and Lu, Y. (2017). Assessing the suitability of regional human settlements environment from a different preferences perspective: A case study of Zhejiang Province, China. Habitat International, 70, 1-12.

- Wang, Y., Wang, S., Li, G., Zhang, H., Jin, L., Su, Y., and Wu, K. (2017). Identifying the determinants of housing prices in China using spatial regression and the geographical detector technique. Applied Geography, 79, 26-36.

- Weber, R. (2009). Religio-philosophical roots. In G. T. Svendsen, and G. L. H. Svendsen (Eds.), Handbook of social capital: the troika of sociology, political science and economics (pp. 107e123). Cheltenham, UK: Elgar.

- Wessendorf, S. (2013). “Commonplace Diversity and the ‘Ethos of Mixing’: Perceptions of Difference in a London Neighbourhood. Identities.” Global Studies in Culture and Power 20: 407–422.

- Wessendorf, S. (2014). Commonplace Diversity. Social Relations in a Super-Diverse Context. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

- Wickes, R., Zahnow, R., White, G., and Mazerolle, L. (2014). Ethnic diversity and its impact on community social cohesion and neighborly exchange. Journal of Urban Affairs, 36(1), 51-78.

- Zawadzki, S. J., Mainzer, S., McLaughlin, R. A., and Luloff, A. (2017). Close, but not too close: Landmarks and their influence on housing values. Land Use Policy, 62, 351-360.

- Zinas, B. Z., and Jusan, M. M. (2017). Choice behaviour of housing attributes: Theory and measurement. Asian Journal of Environment-Behaviour Studies, 2(2), 23-37.