نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، بخش معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

2 استادیار، بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

3 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

پروژه ­های محرک توسعه می­ توانند نقش تاثیرگذاری بر ارتقاء کیفیت­ های محیطی فضاهای شهری داشته باشند و زمینه تقویت ابعاد اقتصادی، هویتی و اجتماعی این گونه فضاها را فراهم آورند. از این رو هدف اصلی این پژوهش تحلیل تطبیقی ادراک شهروندان از کیفیت­ های محیطی فضاهای شهری در دو بازه زمانی قبل و بعد از انجام یک پروژه محرک توسعه است. به این منظور پروژه احداث زیرگذر در خیابان کریم­ خان زند شیراز و فضاهای شهری شکل­ گرفته در محدوده مجموعه بناهای تاریخی زندیه (بازار وکیل، ارگ کریم خان و باغ نظر) به عنوان نمونه مطالعاتی انتخاب شده است. در این پژوهش از روش ­های تحقیق توصیفی- تحلیلی و پیمایشی بهره گرفته شده است. جامعه آماری این تحقیق کلیه کسبه، شاغلین و ساکنان بالای 18 سالی بودند که از فضاهای شهری موجود در محدوده پروژه زیرگذر احداث شده به صورت مداوم استفاده می­ کردند. با توجه به نامشخص بودن تعداد دقیق جامعه آماری، حجم گروه نمونه 384 نفر بوده و تعداد آن با استفاده از فرمول کوکران محاسبه شده­ است. به منظور پیشبرد پژوهش، مولفه­ های محیطی دسترسی، امنیت، خوانایی، هویت، جذابیت، انطباق پذیری، تعامل اجتماعی و کارایی اقتصادی در قالب ابعاد چهارگانه عملکردی، ادراکی، زیباشناختی و زیست محیطی معرفی شده­ اند و ادراک شهروندان از وضعیت هر کدام از این مولفه ­ها در دو بازه زمانی قبل و بعد از احداث پروژه با استفاده از تکنیک پرسشگری بررسی و تحلیل شده ­است. برای مقایسه گویه­ های مرتبط با هر کدام از کیفیت­ ها در قبل و بعد از اجرای پروژه از آزمون ناپارامتریک ویلکاکسون Wilcoxon  استفاده شده است. نتایج حاصل از این آزمون نشان می ­دهد که از نظر پاسخگویان بیشترین اثرگذاری در مولفه دسترسی با میانگین 1.78 رخ داده­ است و پس از آن مولفه ­های خوانایی و کارایی اقتصادی با میانگین1.87 قرار دارند. همچنین در این پژوهش راهکارهایی جهت ارتقاء کیفیت ­های محیطی فضاهای شهری ارائه شده است که با پروژه­ های محرک توسعه در ارتباط هستند.

چکیده تصویری

تحلیل تاثیر احداث زیرگذر خیابان کریم خان زند شیراز به عنوان پروژه محرک توسعه بر ادراک شهروندان از کیفیت های محیطی

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Impact of the Underpass Construction Project of Karim Khan Zand Street in Shiraz as a Flagship Development Project on Citizens’ Perceptions of Environmental Qualities

نویسندگان [English]

  • Mohammad Nikkar 1
  • Ali Reza Sadeghi 2
  • Fatemeh Shams 3

1 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University, Shiraz, Iran.

2 Assistant Professor, Department of Urban Planning & Design, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University, Shiraz, Iran.

3 PhD Candidate in Urban Planning and Design, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Extended Abstract
Objective and Background: Flagship development projects can perform an effective role in enhancing the environmental quality of urban spaces and present the foundation for strengthening the economic, identity, and social aspects of such spaces. Evaluating infrastructure projects and discovering desirability, suitability, and considering determinants such as space exploitation practices are some of the points that should be addressed in defining a pleasing urban space. Citizens’ content with infrastructure projects related to the environmental qualities of urban space relies on understanding the level of response to the user’s demands, the assessment of which is the objective of this study. Research related to the influence of infrastructure flagship development projects and comparative comparison of urban space environmental qualities before and after the project is quite limited from the inhabitants’ point of view. Hence, this essay intends to provide answers to promote environmental quality in this area by comparing the impacts of the underpass construction project on citizens’ perception of environmental quality elements in the Zandieh complex span.
Research on flagship development project has focused more on the introduction and analysis of the chief affecting variables, as well as the ones influencing the success of such projects and the satisfaction of residents with the results of their implementation. To date, however, there has been little independent research on comparative analysis of how citizens understand the environmental qualities of urban spaces affected by them in the two periods: before and after a development stimulus project. This matter is the principal goal of this study, and in fact, it is a novel aspect and innovation of this research. Another foremost objective of this investigation is the comparative analysis of citizens’ perceptions of the environmental qualities of urban spaces in the two periods before and after the development of a development project. In fact, this study seeks to answer the question, “Has the perception of citizens of the elements of environmental quality of Zandieh complex as a significant urban space in Shiraz altered after the construction of an underpass on Karim Khan Zand Street?”
Methods: In this study, the underpass construction project of Karim Khan Zand Street in Shiraz and the urban spaces carried out in the area of Zandieh Historical Monuments Complex (Bazaar-e-Vakil, Arg-e-Karim Khan, and Bagh-e-Nazar) are selected as case studies. In this study, descriptive-analytical and survey methodologies are adopted. The statistical population of this research involved all businessmen, employees, and citizens over the age of 18 who continuously used the urban spaces within the extent of the underpass project constructed. Because of the ambiguity of the exact number of the statistical population, the sample size of the sample group was 384, and the sample size was calculated using Cochran’s formula. Environmental components, namely access, security, legibility, identity, attractiveness, adaptability, social interaction, and economic efficiency are presented in the form of four dimensions: functional, perceptual, aesthetic, and environmental, to progress the study. Moreover, citizens’ perceptions of the status of each of these elements in two periods, before and after the construction of the project, are studied and analyzed using the questioning technique. The Wilcoxon nonparametric test was adopted to compare items related to each quality before and after the project.
Findings: According to the respondents, the findings of this test confirm that the most difficult problem is the environmental quality of access with an average of 1.78. At the same time, the environmental qualities of legibility and economic efficiency, with an average of 1.87, are next. While environmental qualities of security, interaction, and sustainability are relatively improved. The average score of each item in all nine environmental qualities is less than 30, which is the average. This matter means that the respondents are unsatisfied with the current situation in all aspects. The repeated measurement test results and the T-test with Bonferroni generalization reveal that the access situation is not significantly different from the environmental qualities of legibility, adaptability, and economic efficiency. But it differs significantly from other dimensions and is less than all of them. The environmental quality of legibility with an average score of 1.87 does not significantly differ from the dimensions of access, identity, adaptability, attractiveness, and economic status. But it significantly differs with environmental quality, sustainability, security, and interaction, and has a worse situation than all of them. Environmental quality of security with an average score of 2.33, which has the best situation among the studied environmental qualities, significantly differs from the environmental qualities of access, adaptability, and economy. The environmental quality of identity with an average score of 0.27 is significantly different only from the environmental quality of access and has a better position. The environmental quality of the interaction with an average score of 2.26 is significantly different from the environmental, accessibility, and economic environmental qualities and has a better position than these three environmental qualities. The environmental quality of sustainability with an average score of 2.24 differs significantly from access, legibility, and economic environmental qualities and has a better position than them. The environmental quality of compliance with an average score of 2.02 is not significantly different from any other environmental quality. The environmental quality of attractiveness, with an average of 2.18 differs significantly only from the environmental quality of access and is better positioned. Eventually, the environmental quality of economic efficiency with an average score of 1.87 differs significantly from the environmental qualities of security, interaction, and sustainability.
Conclusion: According to the respondents, the findings of this test confirm that the most affected component is the environmental quality of access, with an average of 1.78. The environmental qualities of legibility and economic efficiency, with an average of 1.87, are next. Furthermore, in this study, solutions have been suggested to increase the environmental qualities of urban spaces that are related to flagship development projects.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Flagship Development
  • Citizens’ Perception
  • accessibility
  • Economic efficiency
  • Karim Khan Zand Street of Shiraz
آرنهایم، رودولف (1386)، هنر و ادراک بصری، ترجمه مجید اخگر، تهران: انتشارات سمت.
آل هاشمی، آیدا، منصوری، سید امیر و براتی، ناصر (1395)، زیرساخت شهری و لزوم تغییر نگاه در تعریف و برنامه ریزی آن زیرساخت منظرین مفهومی نو در تعرریف زیرساخت­های شهری قرن بیست و یک، باغ نظر، سال سیزدهم، شماره 43، ص. 5- 16.
احمدی، ملیحه و حبیب، فرح (1385)، توسعه پایدار شهری با تاکید بر حرکت پیاده در آسیا، نشریه علوم و فن آوری محیط زیست، شماره 3، ص. 1- 13.
اردشیری، مهیار (1383)، هویت در شهرسازی، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
بنتلی، یان و همکاران (1382)، محیط های پاسخده، مترجم: مصطفی بهزادفر، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
بهزادفر، مصطفی و ذبیحی، مریم (1390)، راهنمای برنامه­سازی حوزه­های شهری مبتنی بر حمل و نقل عمومی، فصلنامه باغ نظر، شماره 18، ص. 39- 50.
پاکزاد، جهانشاه (1384)، راهنمای طراحی فضاهای شهری، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، معاونت شهرسازی و معماری.
پاکزاد، جهانشاه (1391)، مبانی نظری و فرایند طراحی شهری، وزارت مسکن و شهرسازی، معاونت شهرسازی و معماری، ویرایش اول، چاپ پنجم.
پاکزاد، جهانشاه و بزرگ، حمیده (1393)، الفبای روانشناسی محیط برای طراحان، انتشارات آرمانشهر، چاپ دوم.
پورجعفر، محمدرضا، تقوایی علی اکبر و صادقی، علی­رضا (1388)، خوانش تاثیر ساماندهی محور­های بصری بر ارتقا کیفیت محیط فضاهای عمومی شهری، نمونه موردی: خیابان آزادی تهران، دو فصلنامه مدیریت شهری، شماره 24، ص. 65- 80.
تابان، محسن، پورجعفر، محمدرضا و پورمند، حسنعلی (1390)، هویت و مکان رویکردی پدیدارشناسانه، هویت شهر، شماره 10، سال ششم، ص. 79- 90.
تیبالدز، فرانسیس (1393)، شهرهای انسان محور، بهبود محیط عمومی در شهرهای بزرگ و کوچک، ترجمه حسن علی لقایی و فیروزه جدلی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم.
راسخی، سعید، شهرازی، میلاد، شیدایی، زهرا، جعفری، مریم و دهقان، زهرا (1395)، ارتباط کارایی اقتصادی و کارایی زیست محیطی: شواهد جدید برای کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته، فصلنامه پژوهش­ها و سیاست­های اقتصادی، دوره 24، شماره 78، ص. 31- 56.
رضازاده، راضیه، زبردست، اسفندیار و لطیفی اسکویی، لاله (1390)، سنجش ذهنی قابلیت پیاده­مداری و مولفه­های تاثیرگذار بر آن در محلات، نشریه مدیریت شهری، شماره 28، ص. 297- 313.
رضایی، مسعود و مولوی، مهناز (1394)، توسعه پایدار و معماری بومی در ایران، تهران: انتشارات سیمای دانش، چاپ اول.
زلفی گل، سجاد و سجاد زاده، حسن (1396)، بررسی نحو فضایی ساختار محله­های سنتی با نگرش محرک توسعه، نمونه موردی: محله حاجی شهر همدان، جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، شماره 4، ص. 53- 70.
ساسی، پائولا (1395)، راهبردهای معماری پایدار، ترجمه آزیتا ایزدی و امیرحسین هاشمی، تهران: انتشارات دفتر پژوهش­های فرهنگی، چاپ اول
سجاد زاده، حسن، حمیدی نیا، مریم و دالوند، رضوان (1396)، ﺳﻨﺠﺶ و ارزﻳﺎﺑﻲ اﺑﻌﺎد ﻣﺤﺮک ﺗﻮﺳﻌﻪ در ﺑﺎزآﻓﺮﻳﻨﻲ ﻣﺤﻠﻪ­ﻫﺎی ﺳﻨﺘﻲ، نمونه موردی: محله حاجی در بافت تاریخی شهر همدان، جغرافیا و توسعه، شماره 49، ص. 1- 22.
سجاد زاده، حسن و زلفی گل، سجاد (1394)، طراحی شهری در بازآفرینی محلات سنتی با رویکرد محرک توسعه، نمونه موردی: محله کلپا همدان، فصلنامه آمایش محیطی، شماره 31، ص. 147- 171.
سرگزی، سمانه (1394)، طراحی مجموعه فرهنگی هنری اجتماعی با رویکرد معماری پایدار در شهر گرگان، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمدحسین عابدی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد شاهرود.
سلطان حسینی، محمد، پورسلطانی، حسین، سلیمی، مهدی و عمادی، سارا (1390)، امکان سنجی قابلیت پیاده­روی در فضای شهری بر پایه الگوهای توسعه پایدار و نوشهرسازی، مجله برنامه­ریزی شهری، شماره 4، ص. 43- 56.
شمس، فاطمه (1396)، بازطراحی جداره­های فعال با تاکید بر ادراک منظر خیابانی مطالعه موردی بافت میانی شهر شیراز، خیابان خیام، پایان نامه کارشناسی ارشد، اساتید راهنما: سهند لطفی، مهسا شعله، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز.
شمسی دارغلو، (1397)،  طراحی مرکز محله بر اساس توسعه ی انسانی نمونه موردی: (محله ی آغداش ارومیه)، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: اکبر عبداله زاده طرف، دانشکده عمران و معماری، موسسه آموزش عالی سراج.
صفوی، راشد و رضازاده، سید محمد (1394)، تاثیر پروژه­های عمرانی چهار سالاخیر بر تحول مدیریت اقتصاد شهری و رضایتمندی شهروندان، مطالعه موردی: شهروندان قزوینی، فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری، سال چهارم، شماره 13، ص. 52- 66.
عباس زاده، شهاب و تمری، سودا (1392)، بررسی و تحلیل مولفه­های تاثیرگذار بر بهبود کیفیات فضایی پیاده راه­ها، نشریه مطالعات شهری، شماره 4، ص. 1- 10.
عزیزی، محمد مهدی و بهرا، بهاره (1396)، نقش پروژه­های محرک توسعه در بازآفرینی بافت مرکزی شهرها نمونه مطالعاتی: بافت تاریخی شهر یزد، نشریه هنر­های زیبا-معماری و شهرسازی، دوره 22، شماره 4، ص 5-16.
غفاری، علی، نعمتی مهر، مرجان و عبدی، ثمانه (1392)، تکامل رویکرد پیشگیری از جرم مبتنی بر طراحی محیطی (CPTED) در محیط­های مسکونی، نشریه مسکن و محیط روستا، شماره 144، ص. 3- 16.
فیضی، محمد جواد ، رجبی، آزیتا و حسینی، یاسمن (1391)، بازشناخت جنبش پیاده مداری در پایداری فضاهای متراکم شهری، نشریه مدیریت شهری، شماره 30، ص. 179- 193.
قاسمی، مروارید، مطلب نژاد، بابک، اصغری، سمیرا، میرزاجانی، آرش، ساکی، الهه، نصری، المیرا، یعقوبی، یاسمن، علوی طبری، هدا، فتحی، حمید، کرمانی، علی، لباف، فرزانه، مردوخ روحانی، شیلان (1394)، تحریک توسعه در بافت های فرسوده از طریق شبکه اقدامات خردمقیاس مشارکتی در عرصه باز همگانی، انتشارات شرکت عمران و بهسازی شهری ایران.
کارمونا، متیو و دیگران (1391)، مکان­های عمومی، فضاهای شهری، ترجمه فریبا قرائی و دیگران، تهران: انتشارات دانشگاه هنر.
گل، یان، و اسوار، بیگیت (1394)، بررسی زندگی فضای عمومی، ترجمه محمد سعید ایزدی، سمانه محمدی و سمانه خبیری. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، انتشارات: اول و آخر.
گلکار، کورش (1379)، مولفه­های سازنده کیفیت طراحی شهری، نشریه صفه، شماره 32، ص. 38- 65.
لنگ، جان (1386)، طراحی شهری، گونه­شناسی رویه­ها و طرح­ها، ترجمه سید حسین بحرینی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
لینچ، کوین (1372)، سیمای شهر، ترجمه منوچهر مزینی. تهران: دانشگاه تهران.
محسنی، محمدرضا و دیگران (1392)، بررسی تطبیقی عناصر کالبدی محله­های قدیمی شیراز با شاخصه های رویکرد CPTED، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره 13، ص. 65- 72.
مدیری، آتوسا (1385)، جرم، خشونت و احساس امنیت در فضاهای عمومی شهری، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال ششم، شماره 22، ص. 11- 28.
مشکینی، ابوالفضل، احمدی فرد، نرگس و موحد، علی (1396). شناسایی کانون­های محرک توسعه خلاق در بافت تاریخی با رویکرد گردشگری (مطالعه موردی: منطقه 12 شهر تهران)، پژوهش­های جغرافیای برنامه­ریزی شهری، دوره 5، شماره 3، ص. 405- 423.
معینی، محمد‌مهدی (1385)، افزایش قابلیت پیاده‌مداری گامی به سوی شهری انسانی‌تر، نشریه هنرهای زیبا، شماره 27، ص. 5- 16.
نعمتی کوتنایی، ناهید، سرور، رحیم، اسدیان، فریده (1396). محرک توسعه شهری: مفاهیم و الزامات، جغرافیا، شماره 55، ص. 321- 336.
Atauri, Jos´e, A., de Lucio, Jos´e, V. (2006). Relationship between landscape visual attributes and spatial pattern indices: A test study in Mediterranean-climate landscapes, Landscape and Urban Planning, 77, 393–407.
Boyko, C, T. (2000). The Influence of Architectural Detailing, Massing, and Design Interest on The Evaluation of Heritage and Historic Urban Streetscapes, Master Thesis of Art, University of Manitob, Winnipeg.
Ebrahimzade, I., Shahraki, A., Shahnaz, A. (2015). Progressing urban development and life quality simultaneously. City, culture and society 7: 186-193.
Ewing, R. and Clemente O. (2013). Measuring Urban Design: Metrics for Livable Places, Washington DC, Island Press.
Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities, London: Jonathan Cape.
Jacobs, A. and Appleyard, D. (1987). "Toward an Urban Design Manifesto" JAPA, 53(1): 112-120.
Marans, R. W., & Kweon, B.S. (2011). The quality of life in metro Detroit at the beginning of the millennium. In R. W. Marans, & R. J. Stimson (Eds.), Investigating quality of urban life: Theory, method, and empirical research (pp. 163- 184). Dordrecht, The Netherlands: Springer Publishing
Mercer (2011). Quality of living survey highlights – Defining ‘qualityofliving’. Retrieved from Mercer: http://www.mercer.com/articles/quality-ofliving-definition-1436405
Portella, A. (2007). Evaluating commercial signs in historic streetscapes, the effects of the control of advertising and signage on user’s sense of environmental quality, PhD thesis of urban design, Oxford Brookes University, School of Built Environment.
Serag El Din, H., Shalaby, A., Elsayed, F. Hend, E. Sarah, A. (2013). Principles of Urban Quality of Life for a Neighborhood. HBRC Journal, 9: 86–92.
Southworth, M. (1989). "Theory and Practice of Contemporary Urban Desgn", Town Planning Review, 6(4): 369-402.
Van Kamp, I., Leidelmeijer, K., Marsman, G., De Hollander, A. (2003). Urban environmental quality and human well-being: Towards a conceptual framework and demarcation of concepts; a literature study. Landscape and urban planning, 65(1-2), 5-18.