نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، فارس، ایران.

2 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

پروژه­های محرک توسعه می­توانند نقش تاثیرگذاری بر ارتقاء کیفیت­های محیطی فضاهای شهری داشته باشند و زمینه تقویت ابعاد اقتصادی، هویتی و اجتماعی اینگونه فضاها را فراهم آورند. از اینرو هدف اصلی این پژوهش تحلیل تطبیقی ادراک شهروندان از کیفیت­های محیطی فضاهای شهری در دو بازه زمانی قبل و بعد از انجام یک پروژه محرک توسعه است. به این منظور پروژه احداث زیرگذر در خیابان کریم­خان زند شیراز و فضاهای شهری شکل­گرفته در محدوده مجموعه بناهای تاریخی زندیه (بازار وکیل، ارگ کریم خان و باغ نظر) به عنوان نمونه مطالعاتی انتخاب شده است. در این پژوهش از روش­های تحقیق توصیفی- تحلیلی و پیمایشی بهره گرفته شده است. جامعه آماری این تحقیق کلیه کسبه، شاغلین و ساکنان بالای 18 سالی بودند که از فضاهای شهری موجود در محدوده پروژه زیرگذر احداث شده به صورت مداوم استفاده می­کردند. با توجه به نامشخص بودن تعداد دقیق جامعه آماری، حجم گروه نمونه 384 نفر بوده و تعداد آن با استفاده از فرمول کوکران محاسبه شده­است. به منظور پیشبرد پژوهش، مولفه­های محیطی دسترسی، امنیت، خوانایی، هویت، جذابیت، انطباق پذیری، تعامل اجتماعی و کارایی اقتصادی در قالب ابعاد چهارگانه عملکردی، ادراکی، زیباشناختی و زیست محیطی معرفی شده­اند و ادراک شهروندان از وضعیت هر کدام از این مولفه­ها در دو بازه زمانی قبل و بعد از احداث پروژه با استفاده از تکنیک پرسشگری بررسی و تحلیل شده­است. برای مقایسه گویه­های مرتبط با هر کدام از کیفیت­ها در قبل و بعد از اجرای پروژه از آزمون ناپارامتریک ویلکاکسون Wilcoxon  استفاده شده است. نتایج حاصل از این آزمون نشان می­دهد که از نظر پاسخگویان بیشترین اثرگذاری در مولفه دسترسی با میانگین ۷۸/۱ رخ داده­است و پس از آن مولفه­های خوانایی و کارایی اقتصادی با میانگین ۸۷/۱ قرار دارند. همچنین در این پژوهش راهکارهایی جهت ارتقاء کیفیت­های محیطی فضاهای شهری ارائه شده است که با پروژه­های محرک توسعه در ارتباط هستند.

کلیدواژه‌ها

آرنهایم، رودولف (1386)، هنر و ادراک بصری، ترجمه مجید اخگر، تهران: انتشارات سمت.

آل هاشمی، آیدا، منصوری، سید امیر و براتی، ناصر (1395)، زیرساخت شهری و لزوم تغییر نگاه در تعریف و برنامه ریزی آن زیرساخت منظرین مفهومی نو در تعرریف زیرساخت­های شهری قرن بیست و یک، باغ نظر، سال سیزدهم، شماره 43، ص. 5- 16.

احمدی، ملیحه و حبیب، فرح (1385)، توسعه پایدار شهری با تاکید بر حرکت پیاده در آسیا، نشریه علوم و فن آوری محیط زیست، شماره 3، ص. 1- 13.

اردشیری، مهیار (1383)، هویت در شهرسازی، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.

بنتلی، یان و همکاران (1382)، محیط های پاسخده، مترجم: مصطفی بهزادفر، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.

بهزادفر، مصطفی و ذبیحی، مریم (1390)، راهنمای برنامه­سازی حوزه­های شهری مبتنی بر حمل و نقل عمومی، فصلنامه باغ نظر، شماره 18، ص. 39- 50.

پاکزاد، جهانشاه (1384)، راهنمای طراحی فضاهای شهری، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، معاونت شهرسازی و معماری.

پاکزاد، جهانشاه (1391)، مبانی نظری و فرایند طراحی شهری، وزارت مسکن و شهرسازی، معاونت شهرسازی و معماری، ویرایش اول، چاپ پنجم.

پاکزاد، جهانشاه و بزرگ، حمیده (1393)، الفبای روانشناسی محیط برای طراحان، انتشارات آرمانشهر، چاپ دوم.

پورجعفر، محمدرضا، تقوایی علی اکبر و صادقی، علی­رضا (1388)، خوانش تاثیر ساماندهی محور­های بصری بر ارتقا کیفیت محیط فضاهای عمومی شهری، نمونه موردی: خیابان آزادی تهران، دو فصلنامه مدیریت شهری، شماره 24، ص. 65- 80.

تابان، محسن، پورجعفر، محمدرضا و پورمند، حسنعلی (1390)، هویت و مکان رویکردی پدیدارشناسانه، هویت شهر، شماره 10، سال ششم، ص. 79- 90.

تیبالدز، فرانسیس (1393)، شهرهای انسان محور، بهبود محیط عمومی در شهرهای بزرگ و کوچک، ترجمه حسن علی لقایی و فیروزه جدلی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم.

راسخی، سعید، شهرازی، میلاد، شیدایی، زهرا، جعفری، مریم و دهقان، زهرا (1395)، ارتباط کارایی اقتصادی و کارایی زیست محیطی: شواهد جدید برای کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته، فصلنامه پژوهش­ها و سیاست­های اقتصادی، دوره 24، شماره 78، ص. 31- 56.

رضازاده، راضیه، زبردست، اسفندیار و لطیفی اسکویی، لاله (1390)، سنجش ذهنی قابلیت پیاده­مداری و مولفه­های تاثیرگذار بر آن در محلات، نشریه مدیریت شهری، شماره 28، ص. 297- 313.

رضایی، مسعود و مولوی، مهناز (1394)، توسعه پایدار و معماری بومی در ایران، تهران: انتشارات سیمای دانش، چاپ اول.

زلفی گل، سجاد و سجاد زاده، حسن (1396)، بررسی نحو فضایی ساختار محله­های سنتی با نگرش محرک توسعه، نمونه موردی: محله حاجی شهر همدان، جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، شماره 4، ص. 53- 70.

ساسی، پائولا (1395)، راهبردهای معماری پایدار، ترجمه آزیتا ایزدی و امیرحسین هاشمی، تهران: انتشارات دفتر پژوهش­های فرهنگی، چاپ اول

سجاد زاده، حسن، حمیدی نیا، مریم و دالوند، رضوان (1396)، ﺳﻨﺠﺶ و ارزﻳﺎﺑﻲ اﺑﻌﺎد ﻣﺤﺮک ﺗﻮﺳﻌﻪ در ﺑﺎزآﻓﺮﻳﻨﻲ ﻣﺤﻠﻪ­ﻫﺎی ﺳﻨﺘﻲ، نمونه موردی: محله حاجی در بافت تاریخی شهر همدان، جغرافیا و توسعه، شماره 49، ص. 1- 22.

سجاد زاده، حسن و زلفی گل، سجاد (1394)، طراحی شهری در بازآفرینی محلات سنتی با رویکرد محرک توسعه، نمونه موردی: محله کلپا همدان، فصلنامه آمایش محیطی، شماره 31، ص. 147- 171.

سرگزی، سمانه (1394)، طراحی مجموعه فرهنگی هنری اجتماعی با رویکرد معماری پایدار در شهر گرگان، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: محمدحسین عابدی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی ‌واحد شاهرود.

سلطان حسینی، محمد، پورسلطانی، حسین، سلیمی، مهدی و عمادی، سارا (1390)، امکان سنجی قابلیت پیاده­روی در فضای شهری بر پایه الگوهای توسعه پایدار و نوشهرسازی، مجله برنامه­ریزی شهری، شماره 4، ص. 43- 56.

شربتی، اکبر (1395)، تحلیل عوامل اثرگذار بر عدم تمایل شهروندان به استفاده از پل های عابر پیاده (مطالعه موردی : شهر گرگان)، نشریه برنامه ریزی شهری، دوره 7، شماره 27، ص. 147- 162.

شمس، فاطمه (1396)، بازطراحی جداره­های فعال با تاکید بر ادراک منظر خیابانی مطالعه موردی بافت میانی شهر شیراز، خیابان خیام، پایان نامه کارشناسی ارشد، اساتید راهنما: سهند لطفی، مهسا شعله، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز.

شمسی دارغلو، (1397)،  طراحی مرکز محله بر اساس توسعه ی انسانی نمونه موردی: (محله ی آغداش ارومیه)، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: اکبر عبداله زاده طرف، دانشکده عمران و معماری، موسسه آموزش عالی سراج.

صفوی، راشد و رضازاده، سید محمد (1394)، تاثیر پروژه­های عمرانی چهار سالاخیر بر تحول مدیریت اقتصاد شهری و رضایتمندی شهروندان، مطالعه موردی: شهروندان قزوینی، فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری، سال چهارم، شماره 13، ص. 52- 66.

عباس زاده، شهاب و تمری، سودا (1392)، بررسی و تحلیل مولفه­های تاثیرگذار بر بهبود کیفیات فضایی پیاده راه­ها، نشریه مطالعات شهری، شماره 4، ص. 1- 10.

عزیزی، محمد مهدی و بهرا، بهاره (1396)، نقش پروژه­های محرک توسعه در بازآفرینی بافت مرکزی شهرها نمونه مطالعاتی: بافت تاریخی شهر یزد، نشریه هنر­های زیبا-معماری و شهرسازی، دوره 22، شماره 4، ص 5-16.

غفاری، علی و دیگران (1392)، تکامل رویکرد پیشگیری از جرم مبتنی بر طراحی محیطی (CPTED) در محیط­های مسکونی، نشریه مسکن و محیط روستا، شماره 144، ص. 3- 16.

فیضی، محمد و دیگران، (1391)، بازشناخت جنبش پیاده مداری در پایداری فضاهای متراکم شهری، نشریه مدیریت شهری، شماره 30، ص. 179- 193.

قاسمی، مروارید، مطلب نژاد، بابک، اصغری، سمیرا، میرزاجانی، آرش، ساکی، الهه، نصری، المیرا، یعقوبی، یاسمن، علوی طبری، هدا، فتحی، حمید، کرمانی، علی، لباف، فرزانه، مردوخ روحانی، شیلان (1394)، تحریک توسعه در بافت های فرسوده از طریق شبکه اقدامات خردمقیاس مشارکتی در عرصه باز همگانی، انتشارات شرکت عمران و بهسازی شهری ایران.

کارمونا، متیو و دیگران (1391)، مکان­های عمومی، فضاهای شهری، ترجمه فریبا قرائی و دیگران، تهران: انتشارات دانشگاه هنر.

گل، یان، و اسوار، بیگیت (1394)، بررسی زندگی فضای عمومی، ترجمه محمد سعید ایزدی، سمانه محمدی و سمانه خبیری. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، انتشارات: اول و آخر.

گلکار، کورش (1379)، مولفه­های سازنده کیفیت طراحی شهری، نشریه صفه، شماره 32، ص. 38- 65.

لنگ، جان (1386)، طراحی شهری، گونه­شناسی رویه­ها و طرح­ها، ترجمه سید حسین بحرینی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.

لینچ، کوین (1372)، سیمای شهر، ترجمه منوچهر مزینی. تهران: دانشگاه تهران.

محسنی، محمدرضا و دیگران (1392)، بررسی تطبیقی عناصر کالبدی محله­های قدیمی شیراز با شاخصه های رویکرد CPTED، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره 13، ص. 65- 72.

مدیری، آتوسا (1385)، جرم، خشونت و احساس امنیت در فضاهای عمومی شهری، فصلنامه رفاه اجتماعی، سال ششم، شماره 22، ص. 11- 28.

مشکینی، ابوالفضل، احمدی فرد، نرگس و موحد، علی (1396). شناسایی کانون­های محرک توسعه خلاق در بافت تاریخی با رویکرد گردشگری (مطالعه موردی: منطقه 12 شهر تهران)، پژوهش­های جغرافیای برنامه­ریزی شهری، دوره 5، شماره 3، ص. 405- 423.

معینی، محمد‌مهدی (1385)، افزایش قابلیت پیاده‌مداری گامی به سوی شهری انسانی‌تر، نشریه هنرهای زیبا، شماره 27، ص. 5- 16.

نعمتی کوتنایی، ناهید، سرور، رحیم، اسدیان، فریده (1396). محرک توسعه شهری: مفاهیم و الزامات، جغرافیا، شماره 55، ص. 321- 336.

Atauri, Jos´e, A., de Lucio, Jos´e, V. (2006). Relationship between landscape visual attributes and spatial pattern indices: A test study in Mediterranean-climate landscapes, Landscape and Urban Planning, 77, 393–407.

Boyko, C, T. (2000). The Influence of Architectural Detailing, Massing, and Design Interest on The Evaluation of Heritage and Historic Urban Streetscapes, Master Thesis of Art, University of Manitob, Winnipeg.

Ebrahimzade, I., Shahraki, A., Shahnaz, A. (2015). Progressing urban development and life quality simultaneously. City, culture and society 7: 186-193.

Ewing, R. and Clemente O. (2013). Measuring Urban Design: Metrics for Livable Places, Washington DC, Island Press.

Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities, London: Jonathan Cape.

Jacobs, A. and Appleyard, D. (1987). "Toward an Urban Design Manifesto" JAPA, 53(1): 112-120.

Marans, R. W., & Kweon, B.S. (2011). The quality of life in metro Detroit at the beginning of the millennium. In R. W. Marans, & R. J. Stimson (Eds.), Investigating quality of urban life: Theory, method, and empirical research (pp. 163- 184). Dordrecht, The Netherlands: Springer Publishing

Mercer (2011). Quality of living survey highlights – Defining ‘qualityofliving’. Retrieved from Mercer: http://www.mercer.com/articles/quality-ofliving-definition-1436405

Portella, A. (2007). Evaluating commercial signs in historic streetscapes, the effects of the control of advertising and signage on user’s sense of environmental quality, PhD thesis of urban design, Oxford Brookes University, School of Built Environment.

Serag El Din, H., Shalaby, A., Elsayed, F. Hend, E. Sarah, A. (2013). Principles of Urban Quality of Life for a Neighborhood. HBRC Journal, 9: 86–92.

Southworth, M. (1989). "Theory and Practice of Contemporary Urban Desgn", Town Planning Review, 6(4): 369-402.

Van Kamp I. et al. (2003). Urban environmental quality and human well-being toward a conceptual framework and demarcation of concepts: a literature study; Landscape and Urban Planning 65, 5-18.