نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، آذربایجان شرقی، ایران.

2 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، آذربایجان شرقی، ایران.

چکیده

محراب مساجد اهمیت نمادین و کالبدی در معماری اسلامی دارد. محراب های قرن هفتم تا اواسط قرن هشتم هجری مقارن با دوره ایلخانی از ارزش و اعتبار خاصی برخوردار بوده و زیباترین و نفیس ترین آرایه ها و کتیبه ها را در خود جای داده اند. مساجد جامع تبریز و مرند از مهم ترین بناهای مذهبی تاریخ معماری و در زمره ی بهترین نمونه های برجای مانده در زمینه تزئینات ایلخانی در منطقه آذربایجان هستند. این مقاله با هدف شناخت بخشی از هنر ایرانی اسلامی ، سعی در بررسی آرایه های تزئینی محراب مساجد جامع تبریز و مرند دارد.  شیوه ی پژوهش در این مقاله روش تحقیق تطبیقی بوده و شامل بررسی ترکیب بندی کالبدی و تزئینات محراب در هر دو مسجد می‌‌باشد. در نمونه های مورد بررسی مفهوم تداوم در نقوش اسلیمی و هندسی گچبری ها از دوره سلجوقی تا دوره ایلخانی به صورت آژده کاری های شش ضلعی و استفاده از گل رزت نمودار است. وجود یک فرم تزئینی قرینه در گچبری دو گوشه کتیبه نوشتاری محراب مسجد جامع تبریز باعث انقطاع متن شده و با نوشتار یکپارچه و زاویه دار متن در محراب مسجد جامع مرند تفاوت محسوسی دارد. انتخاب و نمود هنرمندانه‌ی آموزه های اسلامی مبتنی بر خلوص نیت در کتیبه ها نمایشی از محوریت دین در دوره ایلخانی است. پارادایم وحدت در کثرت ، علی‌رغم تفاوت تناسبات در تعریف کالبدی محراب ها، تنوع موتیف های مورد استفاده در کتیبه ها، ساختار متفاوت تدوین و طرح محراب ها با توجه به ابعاد پهنه پیشانی ، فرم طاق‌نماها و ستون‌نماها، به شکل حسی واحد در ادراک مکان محراب در هر دو مسجد مشهود است. مهمترین دلیل دریافت حسی فضای محراب به صورت یکسان و متشابه در هر دو مسجد به تاثیرگذاری شاخص بصری مصالح گچی، شاخص معنوی مفاهیم قرآنی و شاخص فرامرزی خط کوفی عربی معطوف می‌شود.

کلیدواژه‌ها

-          آبیار، منصور (1382)، "بررسی کتیبه های محراب های سنگی در موزه ملی ایران"، اثر ،جلد ۲۴ شماره ۳۵ ، ۷۴-۹۷
-          اسمعیلی سنگری، حسین؛ ایلائی، وحید (1393)، "بازخوانی اسناد کتیبه‌ای غیرمنقول در میراث جهانی مجموعه بازار تاریخی تبریز"، فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره پنجم، سال دوم، 134-107
-          بیانی، شیرین(1387)، مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، سمت، تهران
-          پوپ، آرتور آپهام. (1۳۸۸)، معماری ایران ، ترجمه غلامحسین صدری‌افشار، چاپ هشتم، نشر اختران، تهران
-          تفضلی، عباسعلی( 1376) ، "قبله نمای مسجد، محراب"، مطالعات اسلامی، شماره 36-35، 144-129
-          دیباج، اسماعیل (1346)، آثار باستانی و ابنیه تاریخی آذربایجان، انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران، تهران
-          رجایی باغسرخی، سیدامیر؛ حلیمی، محمدحسین(1388)، "ارتباط نگاره و خط نگاره در ترکیب بندی کتیبه محراب بقعه پیربکران"،  نگره ، سال چهارم، شماره11، 17-5
-          جلالی عزیزیان، حسن (1378)، تاریخ مرند (مرند-جلفا-زنوز- هادیشهر)، انتشارات گوهر سیاح، مشهد
-          جوادی، شفیع(1۳۵۰)، تبریز و پیرامون ، بیتا، تبریز
-          سجادی، علی (1374)، "هنر گچبری در معماری اسلامی"، فصلنامه اثر، دوره 16، شماره 25 ، 194-214
-          سجادی، علی(1375)، سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حمله مغول، جلد اول. چاپ اول، سازمان میراث فرهنگی کشور.
-          سلمانی قزوینی، محبوبه (1396)، "بررسی تزئینات محراب عصر ایلخانی"،تحقیقات جدید در علوم انسانی، شماره 20، 259-243
-          سید مرندی، میرهدایت (1393)، نگاهی به تاریخ مرند، انتشارات ایشیق، چاپ دوم، تبریز
-          شکفته، عاطفه (1391)، "ویژگی های بصری شاخص تزیینات گچبری معماری عصر ایلخانی"، دو فصلنامه مطالعات معماری ایران، شماره2، 98-79
-          شکفته، عاطفه (1394)، "مضمون کتیبه‌های قرآنی در محراب‌های گچی عصر ایلخانیان"، فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره هشتم، سال سوم،122-104
-          صالحی کاخکی، احمد؛ اصلانی، حسام (1390)، "معرفی دوازده گونه از آرایه‌های گچی در تزئینات معماری دوران اسلامی ایران براساس شگردهای فنّی و جزئیات اجرایی"، مجلۀ مطالعات باستان شناسی، دوره 3، شماره 1، 1۱۰-9۳
-          صالحی کاخکی، احمد؛ عزیزپور، شادابه (1391)،"تاملی در کتیبه ها و نقوش مسجد جامع زواره"، دو فصلنامه پژوهش های باستان شناسی ایران (نامه باستان شناسی)، شماره 2، دوره دوم ،120-97
-          صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره؛ راشدنیا، زهرا (1395)، "مطالعة ویژگی های تزیینی آثار گچبری هنرمندان کرمانی در دورة ایلخانی تا ابتدای دورة تیموری"، فصلنامة علمی- پژوهشی نگره، شماره ۳۷ ، 31-19
-          صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1395)، "پژوهشی بر آرایه‌های هندسی محراب‌های گچبری دوره‌ی ایلخانی در ایرانفصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره دهم، سال چهارم، 95-77
-          صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1396)، "جستاری در نسب‌شناسی و ویژگی‌های سبک فردی هنرمندان گچ‌بر در قرن هشتم هجری"، فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره چهاردهم، سال پنجم، 104-84
-          صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1396)، "پژوهشی بر کاربرد یک فرم تزیینی در کتیبه نگاری محراب های گچبری قرن ششم تا قرن هشتم هجری در ایران" ،فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره پانزدهم، سال پنجم، 74-55
-          عمرانی، بهروز، اسمعیلی سنگری، حسین (1386)، "مساجد تاریخی آذربایجانشرقی"، چاپ اول، انتشارات ستوده، تبریز
-          فضائلی، حبی بالله (1362)، اطلس خط، تحقیق در خطوط اسلامی، انتشارات مشعل، اصفهان
-          کارنگ، عبدالعلی (1374)،آثار باستانی آذربایجان- آثار و ابنیه تاریخی شهرستان تبریز، چاپ دوم، انتشارات راستی نو و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران
-          مشکور، محمدجواد (1۳۵۱)، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، انجمن آثار مفاخر ملی، تهران
-          مکی نژاد، مهدی؛ آیت اللهی، حبیب الله؛ هراتی، محمد مهدی (1388)، "تناسب و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع تبریز"، هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، شماره 40، 88-81
-          نیکنام لاله، ایوب؛ ذوقی، فریبرز (1374)، تبریز در گذر زمان نگاهی به تاریخ و سرزمین آذربایجان، چاپ اول، انتشارات یاران، تبریز
-          ویلبر، دونالد ن. (1365)، معماری ایران در دوره ایلخانی، ترجمه عبدالله فریار، چاپ دوم، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران