نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

2 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی ، تبریز، ایران.

چکیده

محراب مساجد اهمیت نمادین و کالبدی در معماری اسلامی دارد. محراب های قرن هفتم تا اواسط قرن هشتم هجری مقارن با دوره ایلخانی از ارزش و اعتبار خاصی برخوردار بوده و زیباترین و نفیس ترین آرایه ها و کتیبه ها را در خود جای داده اند. مساجد جامع تبریز و مرند از مهم ترین بناهای مذهبی تاریخ معماری و در زمره ی بهترین نمونه های برجای مانده در زمینه تزئینات ایلخانی در منطقه آذربایجان هستند. این مقاله با هدف شناخت بخشی از هنر ایرانی اسلامی ، سعی در بررسی آرایه های تزئینی محراب مساجد جامع تبریز و مرند دارد.  شیوه ی پژوهش در این مقاله روش تحقیق تطبیقی بوده و شامل بررسی ترکیب بندی کالبدی و تزئینات محراب در هر دو مسجد می‌‌باشد. در نمونه های مورد بررسی مفهوم تداوم در نقوش اسلیمی و هندسی گچبری ها از دوره سلجوقی تا دوره ایلخانی به صورت آژده کاری های شش ضلعی و استفاده از گل رزت نمودار است. وجود یک فرم تزئینی قرینه در گچبری دو گوشه کتیبه نوشتاری محراب مسجد جامع تبریز باعث انقطاع متن شده و با نوشتار یکپارچه و زاویه دار متن در محراب مسجد جامع مرند تفاوت محسوسی دارد. انتخاب و نمود هنرمندانه‌ی آموزه های اسلامی مبتنی بر خلوص نیت در کتیبه ها نمایشی از محوریت دین در دوره ایلخانی است. پارادایم وحدت در کثرت ، علی‌رغم تفاوت تناسبات در تعریف کالبدی محراب ها، تنوع موتیف های مورد استفاده در کتیبه ها، ساختار متفاوت تدوین و طرح محراب ها با توجه به ابعاد پهنه پیشانی ، فرم طاق‌نماها و ستون‌نماها، به شکل حسی واحد در ادراک مکان محراب در هر دو مسجد مشهود است. مهمترین دلیل دریافت حسی فضای محراب به صورت یکسان و متشابه در هر دو مسجد به تاثیرگذاری شاخص بصری مصالح گچی، شاخص معنوی مفاهیم قرآنی و شاخص فرامرزی خط کوفی عربی معطوف می‌شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Comparative Study of Altars in Grand Mosque of Tabriz and Marand

نویسندگان [English]

  • Sahar Toofan 1
  • Amir Jodaei 2

1 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Arts and Architecture, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

2 PhD. Candidate in Architecture, Department of Architecture, Faculty of Arts and Architecture, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz,, Iran.

چکیده [English]

Extended Abstract
The altar is the most prominent architectural sign pointing out the qibla. the altar of mosques bears a symbolic and physical significance in Islamic architecture. Over the centuries, altars have scarcely undergone any change. The altars of the seventh century to the middle of the eighth century AH, which coincided with the Ilkhanate period, had a special value and prestige and contained the most beautiful and exquisite tablets and inscriptions. In Ilkhanate mosques, the altar was is considered the most important portion of the spatial environment and has been the main platform for artists' exhibiting their genius. The stucco altars of the Ilkhanate period are considered to be the most exquisite, both in terms of the frequency of patterns and their fine figures and arrays, and have created unique visual effects, the value and significance of which is further pronounced owing to their inscriptions.
Stucco altars are one of the most widely used altars built during this period. The grand mosques of Tabriz and Marand are among the most important religious buildings throughout the history of architecture and are in the caliber of the best samples left in the field of Ilkhanate decorations in the region of Azerbaijan. The lack of significant studies on the Ilkhanate altars of grand mosques of Tabriz and Marand, in terms of reviewing the aesthetic values ​​and content features of inscriptions and motifs, further highlights the necessity to recognize and compare these altars.
This research seeks to examine the decorative motifs of the altars of grand mosques of Tabriz and Marand with the aim of recognizing a part of Iranian Islamic art. This research employs comparative methodology using physical content analysis. To this end, the altars of grand mosques of Tabriz and Marand from the Ilkhanate period, which are unique in terms of platform, design and construction technique in East Azarbaijan province and include readable and legible inscriptions, motifs and decorations, are selected. Therefore, through collecting information from library and field studies and photographing the site, the appearance, geometric ornaments and floral and Islamic motifs of the stuccos, and verses and fonts used in the altar are identified in both samples. Then, comparative research methods are used to compare, describe, and interpret the themes and relationships of verses and text with each other and their site.
In the studied samples, the concept of consistency in Islamic and geometric motifs of stuccos from the Seljuk period to the Ilkhanate period is exhibited in the form of hexagonal renders and of rosettes. The existence of a symmetrical decorative figure on the stucco of the two corners of the written inscription on the altar of the Tabriz Grand Mosque has caused the text to be broken up and is significantly different from the unified and angled text in the altar of the Marand Grand Mosque. The artistic selection and manifestation of Islamic teachings based on the purity of intention in the inscriptions is a demonstration of the centrality of religion in the Ilkhanate period. The correlation of the concepts of symmetry, balance, proportionality, similarity and geometry is readily perceivable in the physical definition of the altar of the grand mosques of Tabriz and Marand. Despite the apparent differences between the altars of the grand mosques of Tabriz and Marand in terms of proportions, physical composition for the use or non-use of decorative pillars, differences in the width of the frontal face of the altars, diversity in the margins, design of arches, as well as texts, fonts and contents of the inscriptions, the only unifying and symbolic element of Ilkhanate art in terms of the use of plaster and stucco decorations, defines a common sense of the altar in both places and leads to the similarity of the nature in both works.
 In terms of identity, the visual indicator of the white plaster is a symbol of purity and a reference to the oneness of the deity, and the arrangement of the stucco decorations of both altars with naturalistic abstract motifs in various Islamic forms bears an exhibition of the paradigm of unity in plurality and the appearance of God's spirit, in the form of architecture and stucco art of the altar, which is visualized through the hands of religious artists. The paradigm of unity in plurality is evident in the form of a unified sense single through the perception of the spatial features of the altar in both mosques. The concept of consistency in the architecture of the altars of the grand mosques of Tabriz and Marand clearly emerges through the study of Islamic and geometric patterns of stuccos from the Seljuk period to the Ilkhanate period. Hexagonal renders and rosettes are the most important continuous motifs used in the studied altars. Considering the location of both mosques, the Azeri language and dialect and the Persian font has not impacted the development of the symbolic feature of the Muslim qibla, i.e. the altar, and it seems evident that the Arabic language and the Kufic script play a more prominent role in the inscriptions of the Ilkhanate period in the grand mosques of Tabriz and Marand as a unifying cross-border character, as even the inscriptions of order, construction and identification of the master craftsman  is also written and executed in Arabic language. The qualitative format of Islamic art in the alters of the grand mosques of Tabriz and Marand mosques shapes their spiritual aspect. This feature further exhibits the centrality of religion in arts of the Ilkhanate period and offers a uniform definition of the architecture of the place of worship in the application of heavenly verses of the altar. The most important findings of the research are the visual index of plaster, the spiritual manifestation of the application of divine themes related to the architecture of the mosque and its components by the spiritually devoted artists and the index of transnational and unifying Arabic calligraphy in explaining the altars of grand mosques of Tabriz and Marand.

کلیدواژه‌ها [English]

  • comparative study
  • Architecture
  • Altar
  • Tabriz and Marand Jame' Mosques
-          آبیار، منصور (1382)، "بررسی کتیبه های محراب های سنگی در موزه ملی ایران"، اثر ،جلد ۲۴ شماره ۳۵ ، ۷۴-۹۷
-          اسمعیلی سنگری، حسین؛ ایلائی، وحید (1393)، "بازخوانی اسناد کتیبه‌ای غیرمنقول در میراث جهانی مجموعه بازار تاریخی تبریز"، فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره پنجم، سال دوم، 134-107
-          بیانی، شیرین(1387)، مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، سمت، تهران
-          پوپ، آرتور آپهام. (1۳۸۸)، معماری ایران ، ترجمه غلامحسین صدری‌افشار، چاپ هشتم، نشر اختران، تهران
-          تفضلی، عباسعلی( 1376) ، "قبله نمای مسجد، محراب"، مطالعات اسلامی، شماره 36-35، 144-129
-          دیباج، اسماعیل (1346)، آثار باستانی و ابنیه تاریخی آذربایجان، انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران، تهران
-          رجایی باغسرخی، سیدامیر؛ حلیمی، محمدحسین(1388)، "ارتباط نگاره و خط نگاره در ترکیب بندی کتیبه محراب بقعه پیربکران"،  نگره ، سال چهارم، شماره11، 17-5
-          جلالی عزیزیان، حسن (1378)، تاریخ مرند (مرند-جلفا-زنوز- هادیشهر)، انتشارات گوهر سیاح، مشهد
-          جوادی، شفیع(1۳۵۰)، تبریز و پیرامون ، بیتا، تبریز
-          سجادی، علی (1374)، "هنر گچبری در معماری اسلامی"، فصلنامه اثر، دوره 16، شماره 25 ، 194-214
-          سجادی، علی(1375)، سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حمله مغول، جلد اول. چاپ اول، سازمان میراث فرهنگی کشور.
-          سلمانی قزوینی، محبوبه (1396)، "بررسی تزئینات محراب عصر ایلخانی"،تحقیقات جدید در علوم انسانی، شماره 20، 259-243
-          سید مرندی، میرهدایت (1393)، نگاهی به تاریخ مرند، انتشارات ایشیق، چاپ دوم، تبریز
-          شکفته، عاطفه (1391)، "ویژگی های بصری شاخص تزیینات گچبری معماری عصر ایلخانی"، دو فصلنامه مطالعات معماری ایران، شماره2، 98-79
-          شکفته، عاطفه (1394)، "مضمون کتیبه‌های قرآنی در محراب‌های گچی عصر ایلخانیان"، فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره هشتم، سال سوم،122-104
-          صالحی کاخکی، احمد؛ اصلانی، حسام (1390)، "معرفی دوازده گونه از آرایه‌های گچی در تزئینات معماری دوران اسلامی ایران براساس شگردهای فنّی و جزئیات اجرایی"، مجلۀ مطالعات باستان شناسی، دوره 3، شماره 1، 1۱۰-9۳
-          صالحی کاخکی، احمد؛ عزیزپور، شادابه (1391)،"تاملی در کتیبه ها و نقوش مسجد جامع زواره"، دو فصلنامه پژوهش های باستان شناسی ایران (نامه باستان شناسی)، شماره 2، دوره دوم ،120-97
-          صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره؛ راشدنیا، زهرا (1395)، "مطالعة ویژگی های تزیینی آثار گچبری هنرمندان کرمانی در دورة ایلخانی تا ابتدای دورة تیموری"، فصلنامة علمی- پژوهشی نگره، شماره ۳۷ ، 31-19
-          صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1395)، "پژوهشی بر آرایه‌های هندسی محراب‌های گچبری دوره‌ی ایلخانی در ایرانفصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره دهم، سال چهارم، 95-77
-          صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1396)، "جستاری در نسب‌شناسی و ویژگی‌های سبک فردی هنرمندان گچ‌بر در قرن هشتم هجری"، فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره چهاردهم، سال پنجم، 104-84
-          صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1396)، "پژوهشی بر کاربرد یک فرم تزیینی در کتیبه نگاری محراب های گچبری قرن ششم تا قرن هشتم هجری در ایران" ،فصلنامه پژوهش های معماری اسلامی، شماره پانزدهم، سال پنجم، 74-55
-          عمرانی، بهروز، اسمعیلی سنگری، حسین (1386)، "مساجد تاریخی آذربایجانشرقی"، چاپ اول، انتشارات ستوده، تبریز
-          فضائلی، حبی بالله (1362)، اطلس خط، تحقیق در خطوط اسلامی، انتشارات مشعل، اصفهان
-          کارنگ، عبدالعلی (1374)،آثار باستانی آذربایجان- آثار و ابنیه تاریخی شهرستان تبریز، چاپ دوم، انتشارات راستی نو و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران
-          مشکور، محمدجواد (1۳۵۱)، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، انجمن آثار مفاخر ملی، تهران
-          مکی نژاد، مهدی؛ آیت اللهی، حبیب الله؛ هراتی، محمد مهدی (1388)، "تناسب و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع تبریز"، هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، شماره 40، 88-81
-          نیکنام لاله، ایوب؛ ذوقی، فریبرز (1374)، تبریز در گذر زمان نگاهی به تاریخ و سرزمین آذربایجان، چاپ اول، انتشارات یاران، تبریز
-          ویلبر، دونالد ن. (1365)، معماری ایران در دوره ایلخانی، ترجمه عبدالله فریار، چاپ دوم، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران