نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران.

2 استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.

چکیده

محلات شهری بخش جدایی ناپذیر از ساختار اجتماعی، اقتصادی، مدیریتی و کالبدی شهرهای سنتی ایران بودند. در دوران معاصر تمرکزگرایی در ساختار مدیریت شهری و تغییر و تحولات اقتصادی و اجتماعی موجب از بین رفتن انسجام اجتماعی و کالبدی محلات شده به گونه ای که با ظهور طرح های توسعه شهری محلات صرفا به یک واحد تقسیمات شهری بر اساس جمعیت و برخورداری از خدمات پایه محله ای تبدیل گردیده اند. پژوهش حاضر به دنبال معاصرسازی سازمان اجتماعی-اداری محلات سنتی با ابزار برنامه ریزی محله مبنا در پاسخ به کمرنگ شدن نقش محلات در ساختار برنامه ریزی شهری ایران می باشد. به همین منظور، با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و تحلیل محتوایی به تبیین مولفه های اصلی برنامه ریزی محله مبنا پرداخته و همزمان استخراج شاخصه های اصلی‌ مرتبط با سازمان اجتماعی-اداری محلات سنتی و معاصر ایران از طریق منابع اسنادی انجام می گیرد. در ادامه با استفاده از پنل خبرگان مقایسه تطبیقی این شاخصه ها با مولفه های برنامه ریزی محله مبنا صورت گرفته و از این طریق وجه اشتراک شاخص های رویکرد محله مبنا با ماهیت اداری- اجتماعی محلات ایرانی سنتی و معاصر مشخص می شود. نتایج تحلیل نشان می دهند که برخی از اصول برنامه ریزی محله مبنا به صورت توافقی و عرفی در محلات شهرهای سنتی اعمال می شده است. با تحلیل مقایسه صورت گرفته عوامل بستر ساز و عوامل بازدارنده تحقق پذیری رویکرد محله مبنا در محلات سنتی و معاصر ایران شناسایی شده و از این منظر پیشنهاداتی به منظور معاصرسازی محلات سنتی بر اساس رویکرد محله مبنا ارائه می گردند. اگرچه معاصرسازی مفهوم محلات سنتی با توجه به ضوابط و مقررات متمرکز و از بالا به پایین امروزی با چالش فراوان روبرو است، با این حال پیشنهادات مطرح شده می توانند عوامل بسترساز لازم جهت ایجاد محلات خودگردان، خودکفا و خودحامی گر را فراهم سازند.

کلیدواژه‌ها

- اشرف، احمد. (1353). ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره اسلامی. نامة علوم اجتماعی:مجلة دانشکدة علوم اجتماعی و تعاون دانشگاه تهران، 1 (4)، 7-49.

- اصلانی، احسان.، دهقان پور، محمدحسین و هدایت، هما. (1397). سنجش شاخص های سرمایه اجتماعی در محلات بافت تاریخی شهر یزد (نمونه موردی: محله پشت باغ). مطالعات محیطی هفت حصار، 25 (7)، 93-105.

- اهلرز، اکارت (1374). موقوفات دینی و شهر شرق اسلامی، ترجمه مصطفی مومنی و محمد حسین ضیا توانا، فصلنامه وقف میراث جاویدان، انتشارات سازمان اوقاف و امور خیریه، شماره ۱۰. 

- باستانی راد، حسن (1391). کوی (محله) در شهرهای ایرانی سده های نخستین اسلامی، مجله پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، 10، 1-30.

- برک پور، ناصر و اسدی، ایرج.  (1388). مدیریتوحکمرواییشهری. تهران: نشردانشگاه هنر. 

- بحری مقدم، عباس و یوسفی فر، شهرام. (۱۳۹۲).عوامل اجتماعی - فرهنگی‌ در شکل‌گیری محله در شهر ایرانی‌ - اسلامی و کارکردهای آن‌. تاریخ تمدن اسلامی، 9(17)، ۱۰۱ –۱۱۶.

- پاکزاد، جهانشاه. (1390). تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران (از آغاز تا دوران قاجار). تهران: انتشارات آرمانشهر.

- حاجی پور، خلیل. (1385). برنامه ریزی محله- مبنا؛ رهیافتی کارآمد در ایجاد مدیریت شهری پایدار. نشریه هنرهایزیبا، (26)، 37-46 .

- حبیبی، محسن. (1384). از شار تا شهر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- خاکپور، براتعلی.، مافی، عزت الله و باوان پوری، علیرضا. (1388). نقش سرمایه اجتماعی در توسعه پایدار محله ای (نمونه: کوی سجادیه مشهد). جغرافیا و توسعه ناحیه ای، 7 (12)، 57-81.

- رهنمایی، محمد تقی‌.، فرهودی، رحمت الله.، قالیباف، محمد باقر و هادی پور، حلیمه خاتون. (۱۳۸۶). سیر تحول ساختاری و عملکردی محله در شهر‌های ایران. جغرافیا (نشریه علمی‌ - پژوهشی انجمن جغرافیای ایران)، (12و13)، ۱۹ – ۴۳.

- زمانی، بهادر و شمس، سارا. (1393). ضرورت اتخاذ رویکرد محله مبنا در احیا بافت های تاریخی شهرها. هفت شهر،4 (45و46)، 73-93.

- زیباکلام، صادق. (۱۳۹۳). ما چگونه ما شدیم: ریشه یابی‌ علت عقب ماندگی در ایران. تهران: انتشارات روزانه.

- شهابی، محمدرضا (۱۳۸۳). مبانی و چارچوب‌های تاثیر وقف در شکل‌گیری فضای شهری، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی شماره ۲، ص ۱۳۵-۱۵۰.

- کامروا، محمدعلی. (1388). شهرسازی معاصر ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران

- لطیفی، غلامرضا و صفری چابک، ندا. (1391). بازآفرینی مفهوم محله در شهرهای ایرانی اسلامی بر پایه اصول نوشهرگرایی. فصلنامه مطالعات شهری،2(8)، 3-12.

- لقمان، مونا.، زرآبادی، زهراسادات و بهزادفر، مصطفی. (1397). سنجش و مقایسه سرمایه اجتماعی در گونه های متفاوت محلات شهری (نمونه موردی: محله سلطان میراحمد و فین کاشان). دوفصلنامه پژوهش های جامعه شناسی معاصر، 7 (13)، 61-89.

- مدنی پور، علی. (1381)، تهران ظهور یک کلانشهر (ترجمه حمید زرآوند). تهران: انتشارات پردازش و برنامه ریزی شهری.

- معروفی، حسین. (1393). حکمرانی شهری در شهر ایرانی‌- اسلامی: پیوند گفتاری میان حاکمیت، مذهب و عرف، ارائه شده در ششمین کنفرانس ملی مدیریت و برنامه ریزی، 21 و 22 آبان 1393، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

- معروفی، حسین. (1397). بازخوانی شهر ایرانی (اسلامی): بررسی نهادهای نقش آفرین در حاکمیت شهری و بازتاب فضایی آنان در شهرهای دوران صفویه و قاجار. معماری و شهرسازی ایران، 9 (15)، 33-45.

- نوریان، فرشاد و مظفری پور، نجمه. (1392). ارزیابی عملکرد مدیریت محله محور با تاکید بر شاخصه های سرمایه اجتماعی. نشریه هنرهای زیبا، 18 (4)، 47-56.

- هنرور، محسن.، پاسیان، رضا و طراوت، محدثه. (1394). ارزیابی مولفه های سرمایه اجتماعی در شهر ایرانی از دریچه متون کهن ادبیات فارسی. باغ نظر، 12 (33)، 41-58. 

Arasteh, A. Reza. (1961). The Social Role of the Zurkhana (House of Strength) in Iranian Urban Communities During the Nineteenth Century. Der Islam, (37), 256-259.

- Avery, P., Hanbly, G. & Melville, C. (1991). From Nadir Shah to the Islamic Republic, The Cambridge History of Iran, (7), (Ed.). Cambridge: Cambridge University Press.

- Bahrainy, H. & M. Azizkhani. (2012). Institutional Barries to the Application of Urban Village As a Tool for Achieving Urban Sustainability in Developing Countries- the Case of Asheghabad , Isfahan, Iran. Armanshahr Architecture & Urban Development, 4 (8), 43-57. 

- Clark, B. & V. Costello. (1973). The Urban System and Social Patterns in Iranian Cities, The Royal Geographical Society, 59, 99-128.

- Coleman, J. 1988. Social Capital in the Creation of Human Capital,  American Journal of Sociology (94):95–120.

-Costello, V.F. (1977). Urbanization in the Middle East, Cambridge: Cambridge University Press.

-Floor, W.M. (1971). The Marketpolice in Qajar Persia: The Office of Darugha-yi Bazar and Muḥtasib, Die Welt des Islams, (13): 212-229.

- Forrest, R. & A. Kearns. (2001). Social Cohesion, Social Capital and the Neighbourhood. Urban Studies, 38 (12), 2125-2143.

-Friedmann, J. (1993). Toward a Non-Euclidian Mode of Planning, Journal of American Planning Association, 59 (4), 482-485.

- Helliwell, J.  F., & R. Putnam, (2004). The social context of well-being,  Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 359(1449), 1435–1446.

- Hoogerbrugge. M & Martijn J. Burger (2018) Neighborhood-Based social capital and life satisfaction: the case of Rotterdam, The Netherlands, Urban Geography, 39(10), 1484-1509.

-Isaacs, R. (1948). The Neighborhood Theory: An Analysis of its Adequacy, Journal of the American Institute of Planners, 14 (2), 15-23.

- Israel, B. A., Checkoway, B., Schulz, A., & Zimmerman, M. (1994). Health education and community empowermentConceptualizing and measuring perceptions. Health Education Quarterly, 21 (2), 149-170.

-Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Vintage Books.

- Kheirabadi, M. (1997). Iranian Cities: Formation and Development. Austin: University of Texas Press.

- Lapidus, I. M. (1967). Muslim Cities in the Later Middle Ages. Cambridge: Harvard University Press.

-Madanipour, A. (1996). Design of Urban Space: An Inquiry into a Socio-Spatial Process, Chichester: John Wiley.

-Madanipour, A. (2001). How Relevant is ‘Planning by Neighbourhoods’ Today?, Town Planning Review, 72 (2), 171-191.

-Mumford, L. (1954). The Neighbourhood and the Neighbourhood Unit, The Town Planning Review, 24 (4), 256-270.

- Oshio, T. (2016). Which is more relevant or perceived happiness, individual-level or area-level social capital? A multilevel mediation analysis. Journal of Happiness Studies, 18, 765-783.

-Park. Y. & G. O. Rogers. (2015). Neighborhood Planning Theory, Guidelines, and Research: Can Area, Population, and Boundary Guide Conceptual Framing? Journal of Planning Literature, 30 (1), 18-36.

- Powdthavee, N. (2008). Putting a price tag on friends, relatives, and neighbours: Using surveys of life satisfaction to value social relationships. The Journal of Socio-Economics, 37(4), 1459–1480.

-Rohe, W.M. (2009). From Local to Global: One Hundred Years of Neighborhood Planning, Journal of the American Planning Association, 75 (2), 209-230.

-Temkin, K & William M. Rohe. (1998). Social capital and neighborhood stability: An empirical investigation, Housing Policy Debate 9 (1), 61-88.

- Völker, B., H. Flap & S. Lindenberg. (2007). When are neighbourhoods communities? Community in Dutch neighbourhoods, European Sociological Review, 23(1), 99–114.

- Walter, C. L. (1997). Community Building Practice: A Conceptual Framework. In M. Minkler (Ed.) Community Organizing and Community Building for Health. New Brunswick: Rutgers University Press.