نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

2 استاد، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران،ایران.

3 استاد، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران. ایران.

چکیده

نور به عنوان فراگیرترین عنصرطبیعت، در تجربه مخاطب از فضا نقش مهمی را ایفا می­ نماید. یکی از جنبه­ های قدرتمند فضای معماری تاریخی ایران، به­ک ارگیری خردمندانه نور است. بهره ­برداری از نور روز در معماری سنتی ایران علاوه بر تامین روشنایی، پاسخگوی نیازهای اقلیمی، فیزیکی، روانی و زیبایی­شناسی بوده است. در راستای این رویکرد، معمار ایرانی تجربه­ های موفقی در بهره­ گیری خلاقانه نور در فضاهای داخلی دارد. ترکیبات متنوع از مدخل ­های نوری نشان این ادعا است. به­ منظور بررسی جایگاه نورپردازی طبیعی در معماری ایران، پژوهشی در مجموعه بازار قیصریه اصفهان صورت پذیرفت. هدف از این پژوهش، بررسی کمیت و کیفیت نور روز و عملکرد انواع مدخل­ های نور در یک فضای عمومی- تجاری است که بنا بر کاربری خاص، محدودیت ­هایی در بهره ­مندی از انواع روزن ­ها دارد. در این تحلیل، نور طبیعی، در تاریخ­ ها و ساعت­ های معلوم و نیز به­ صورت سالانه، با استفاده از نرم­ افزارها، شبیه ­سازی و شاخص ­های کمی ارزیابی نور روز اعم از ایستا و پویا بررسی شده است. یافته ­های تحقیق نشان از تبعیت توزیع روشنایی نور روز از الگویی خاص می­ نماید. به­ طوری­که بازه­ های سهم روشنایی در کل سال تقریبا ثابت است و با تغییر فصل تفاوت چشمگیری در سهم دریافتی دیده نمی­ شود. همچنین میزان نور دریافتی در بیش از 70%  از مساحت راسته قیصریه و 50% از زمان ­های کاربری، بین بازه 100 تا 2000 لوکس قرار دارد که نوری مطلوب برای یک فضا محسوب می ­شود. میزان تامین نور کمی و کیفی در بازار قیصریه بر اساس آنالیز یافته­ ها، از اهم نتایج پژوهش حاضر است.

کلیدواژه‌ها

امینی بدر، فدرا؛ مختاباد امرئی، مصطفی؛ ماجدی، حمید و ستاری ساربانقلی، حسن. (1396). تأویل حضور نور در معماری عصر صفوی بر مبنای اندیشه­های عرفانی. (پایان‌نامۀ منتشرنشدۀ دکتری معماری). دانشگاه آزاد اسلامی. دانشگاه علوم تحقیقات، تهران، ایران.

اونز، بنجامین اچ. (1379). نور روز در معماری. ترجمه شهرام پور دیهیمی و هوری عدل طباطبایی. تهران، انتشارات پیروز.

پورتلا، سزار. (1388). نور به مثابه یک فرم معمارانه. (ترجمه ژینت رستمی). معماری و فرهنگ، (35)، 72-73.

تورانی، احمدرضا؛ مفیدی شمیرانی، سید مجید و طاهباز، منصوره. (1396). سنجش میزان تأثیر زاویه تمایل آتریوم بر آسایش بصری دانش آموزان توسط کارایی نور روز در ساختمان های آموزشی شهر تهران " یک مطالعه میدانی و شبیه سازی". فصلنامهپژوهشوبرنامه­ریزیشهری ،8 (31)، 266-249.

حسینی نجاتی، سید احسان  و توکلی، هومن. (1394). نقش نور پردازی طبیعی در معماری اسلامی(نمونه موردی بازارهای سنتی). کنفرانس بین­المللی عمران، معماری و زیرساخت­های شهری. تبریز.

سیدمهدی، افسانه و ضیامنش، ندا. (1392). بررسی طراحی بازارهای سنتی ایران (نمونه موردی: بازار قیصریه اصفهان).  اولین همایش ملی جغرافیا، شهرسازی و توسعه پایدار.تهران

 شفقی، سیروس. (1379). اصول شهرسازی اصفهان صفوی. فرهنگ اصفهان. 15، 51-35.

شهابی نژاد، علی و امین زاده، بهناز. (1391). منظر ورودی میدان نقش جهان اصفهان؛ ارزش ها و مسئله ها. نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی. (1)17، 38-27.

 شیرانی، زهرا؛ پرتوی، پروین و بهزادفر، مصطفی. (1396). تاب­آوری فضایی بازارهای سنتی (موردپژوهی : بازار قیصریه اصفهان). نشریه باغ نظر، 14 (52). 58-49.

ضیاء توانا، محمد حسن، (1380)، بازار قیصریه لار ، تهران، نشرنی.

طاهباز، منصوره؛ جلیلیان، شهربانو؛ موسوی، فاطمه و کاظم­زاده، مرضیه. (1392). دو فصلنامه معماری ایرانی. (4) ، 108-87.

طاهباز، منصوره؛ جلیلیان، شهربانو؛ موسوی، فاطمه و کاظم­زاده، مرضیه. (1394). تأثیر طراحی معماری در بازی نور طبیعی در خانه های سنتی ایران. معماریوشهرسازیآرمانشهر، 8 (15)، 81-71.

کاظم­زاده، مرضیه و طاهباز، منصوره. (1392). اندازه گیری و بررسی شرایط نور روز در خانه های قدیمی کرمان. نشریههنرهایزیبا - معماریوشهرسازی. 18 (2)، 26-17.

ماهوش، مریم. (1393)، حضور کیفی نور در معماری قدیم ایران هستی، چگونگی، ویژگی-. تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی.

مایس، پی­یر فن، (1384). عناصر معماری از صورت تا مکان. (ترجمه فرزین فردانش). تهران، انتشارات شهید بهشتی.

میری، مجید و کمپانی سعید، محسن. (1393). طراحی فرایندی جهت نیل به روشنایی طبیعی مناسب برای یک فضای کاری اداری در شهر تهران از طریق محاسبه ابعاد بهینه پنجره، سایبان و عمق مفید اتاق. معماری و شهرسازی آرمان شهر, 8(دومین ویژه نامه نورپردازی), 89-73.

نعمت گرگانی، ام البنین. (1391). پیشینه نور در معماری و وسایل روشنایی در هنر اسلامی ایران. مجله اثر.24 (35). 323-316.

نکوئی، سعیده. طاهباز، منصوره. اخترکاوان، مهدی. (1393). معماری اقلیمی بازارهای سنتی تحقیق میدانی در بازار قیصریه اصفهان. کنگره بین­المللی پایداری در معماری و شهرسازی. مصدر، امارات.

هومانی راد، مرضیه و طاهباز، منصوره. (1392). بررسی نقش نور روز در ایجاد فضای معنوی در مساجد معاصر. معماریوشهرسازیآرمانشهر، ویژهنامهمنتخبمقالاتاولینهمایشروشناییونورپردازیایران. (15)، (23-11).

Andersen, marilyne & Ashmore J, Beltran L, et al. (2012). Approved Method: IES Spatial Daylight . New York, N.Y., IES - Illuminating Engineering Society.

Arjmandi, H. Tahir, M. Shabani, M. Che-ani, A. Abdullah, N. & Usman, I. (2010). Application of transparency to increase Day-Lighting level of interior spaces of dwellings in Tehran - a lesson from the past. Retrieved from: www.researchgate.net

Ciampi, Giovanni. Rosata, Antonio. Scorpio, Michelangelo. Sibilio, Sergio. (2015). Daylighting contribution for energy saving in a historical building. 6th international building physics conference IBPC2015. 1257-1262.

Gorji Mahlabani, Yousef & Mofrad Boushehri, Aliasghar. (2017). The analysis of daylight factor and illumination in Iranian traditional architecture, case Studies: Qajar era houses, Qazvin, Iran. Armanshahr Architecture & Urban Development. 10(18), 35-45. Tehran, Iran.

Hosseini, Seyed Morteza; Mohammadi, Masi; Rosemann, Alexander & Schröderc, Torsten. (2018). Quantitative investigation through climate-based daylight metrics of visual comfort due to colorful glass and orosi windows in Iranian architecture. Journal of Daylighting. 5(2). 21-33. doi: 10.15627/jd.2018.5.

Lobell, John. (1979). Between silence and light, spirit in the architecture of Louis Kahn. Boston, Shambhala.

Mardaljevic, john; Andersen, marilyne; Roy, Nicolas & Christoffersen, jens. (2011). Daylighting metrics for residential buildings. Retrieved from www.researchgate.net/publication/313432573.

Miri, magid & Kompani Saeed, Mohsen. (2013). Assessing Daylight Access Requirements in Iranian National Building Code (Case Study in Qazvin), Armanshahr Architecture & Urban Development, Journal of Architecture, Urban Design & Urban Planning, Special Issue of the 1st Iran Lighting Design Conference Selected Articles. 109-121.

Nabavi, faezeh. Ahmadi, yahyaa. Goh, al tee. (2012). Daylight and Opening in Traditional Houses in Yazd, Iran. 28th Conference, Opportunities, Limits & Needs Towards an environmentally responsible architecture. Lima, Perú.

Nabavi, faezeh. Ahmadi, yahyaa. Goh, al tee. (2013). Daylight Design Strategies: A Lesson from Iranian Traditional Houses. Mediterranean Journal of Social Sciences. Rome: MCSER Publishing.

Nabil, A. & J. Mardaljevic. (2005). Useful daylight illuminate: A new paradigm for assessing, daylight in buildings. Lighting Research and Technology. 37(1).

 Najdjavadipour, Shahrzad. (2011). Using the concept and architectural components of a Bazaar as a means of creating architectural spaces that stimulate and awaken the senses. Unpublished master’s thesis. Wits University, Auckland, New Zealand.

Reinhart, Christoph F; Mardaljevic, John & Rogers, Zack. (2006). Dynamic daylight performance metrics for sustainable building design. Leukos. 3 (1), 7–31.

Reinhart, Christoph F. (2014). Daylighting Handbook 1, Fundamentals, Designing with the Sun. Building Technology Press.

Tahbaz, Mansoureh; Djalilian, Shahrbanoo; Mousavi, Fatemeh & Kazemzadeh, Marzieh. (2015). The effect of architectural details on daylight distribution inside a room. CISBAT International Conference.  Lausanne.

Tahbaz, Mansoureh & Moosavi, Fatemeh. (2009). Daylighting Methods in Iranian Traditional rchitecture (Green Lighting). CISBAT 2009 Proceedings, Lausanne. 273-278.

Tsikaloudaki, Katerina; Cocen, Öget Nevin; Tasopoulou, Kyriaki & Milonas, Ioannis. (2013). Daylighting in historic bathhouses: the case of ottoman hamams. METU JFA. 30 (1), 45-55.