نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد بوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، بوشهر، ایران.

2 استادیار، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 استادیار، گروه معماری، دانشکده معماری، واحد بوشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، بوشهر، ایران.

چکیده

فضای نیمه‌باز یکی از مشخصه­ های معماری ایرانی است که در معماری و شهرسازی مناطق گرم و مرطوب نمود ویژه ­ای داشته است. با وجود پیشینه غنی بهره‌گیری از انواع فضاهای نیمه ­باز در معماری بافت تاریخی بندر بوشهر، نقش آن در ساخت و سازهای جدید این شهر کم‌رنگ گردیده است. به گونه ­ای که بسیاری از ویژگی­ های کالبدی و کارکردی خود را از دست داده است. این پژوهش به هدف بررسی تأثیر فضاهای نیمه ­باز بیرونی بر کیفیت زندگی در آپارتمان­ های معاصر بندر بوشهر از روش تحقیق ترکیبی کمی و کیفی بهره برده است. بدین منظور پیشینه پژوهش در دو حوزه فضاهای نیمه‌باز به عنوان متغیر مستقل و کیفیت محیط مسکونی به عنوان متغیر وابسته انجام گردید. در ادامه مبتنی بر راهبرد تحلیل محتوا چهار مؤلفه انسانی، کالبدی، عملکردی، و محیطی به عنوان مؤلفه‌های اصلی ارزیابی کیفیت فضای نیمه‌باز مسکونی استخراج و ریزمؤلفه‌های آن‌ها تدقیق گردید. با تدوین پرسشنامه‌ای مبتنی بر طیف لیکرت، ابزار نظرسنجی از ساکنان درباره مؤلفه‌های اصلی و ریزمؤلفه‌های آن‌ها فراهم گردید. اطلاعات به دست آمده با روش تحقیق کمی و توسط نرم افزار R و آزمون­ های دقیق فیشر، کروسکال والیس و دان تجزیه و تحلیل گردید. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد از نظر زنان مؤلفه­ فضایی و از نظر مردان مؤلفه­ های عملکردی بیشترین تأثیر و مؤلفه انسانی بین هر دو گروه زن و مرد کمترین تاثیر را بر کیفیت فضاهای نیمه­ باز بیرونی در آپارتمان­ های مسکونی معاصر بندر بوشهر داشته ­است. همچنین مؤلفه فرعی زیبایی­ شناسی با شاخص هماهنگی بصری در مؤلفه فضایی، امکانات با شاخص ارتباط با عناصر طبیعت در مؤلفه عملکردی، مؤلفه فرعی فرهنگ با شاخص شیوه زندگی در مؤلفه محیطی و جنبه روانشناختی با شاخص دلبستگی به مکان در مؤلفه انسانی بیشترین تأثیر را از بین مؤلفه ­های فرعی و شاخص­ های مرتبط با آن ­ها در این زمینه دارند.

کلیدواژه‌ها

آهنی، سمیه؛ کاکاوند، الهام؛ زارعی، فاطمه؛ پورمحمدی، محمدرضا (1393). بررسی کیفیت محیط شهر الکترونیک با تأکید بر ادراکات ذهنی شهروندان، مورد مطالعاتی: شهر تبریز، معماری و شهرسازی آرمان شهر، شماره 23، صص 283-293.

احمدی، فضل­الله؛ نصیریانی، خدیجه؛ اباذری، پروانه (1387) تکنیک دلفی: ابزاری در تحقیق. مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی، شماره 8، صص 175- 185

بلیلان اصل، لیدا؛ ستارزاده، داریوش (1394). جایگاه فضای بینابین در سازماندهی فضایی عناصر معماری و شهری در ایران(مطالعه موردی: شهر تبریز در دوره قاجار)، فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، شماره 2، صص 169- 181.

بنیانی، فاطمه؛ معمارضیا، کاظم؛ حبیبی، امین؛ فتاحی، کاوه (1397). پیوستگی فضایی درگذار از فضای باز به بسته، دوفصلنامه علمی– پژوهشی اندیشه معماری، شمار 4، صص 66- 73.

بهشتی، سیدمحمد (1391). فرهنگ رو به دریا، در: شهر دریا. بوشهر: کارگاه فهم معماری ایران از پنجره بوشهر، صص28- 39.

حائری مازندرانی،محمدرضا؛رضوانی‌پور، پانته‌آ؛ اسماعیلی، شبنم‌السادات (1391). معماری ایران از منظر صرفه جویی انرژی، فصلنامه اندیشه ایرانشهر، شماره6، صص 16-17.

حمیدی، سید جعفر (1389). استان زیبای بوشهر. چاپ سوم، بوشهر، انتشارات بوشهر.

داداش پور، هاشم؛ روشنی،صالح (1391). شناسایی عوامل مؤثر بر کیفیت محیط مسکونی در محله‌های قدیمی ( مطالعه موردی: محله سنگلج تهران)، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره 10، صص 3-15.

راهب، غزال؛ نظری، محیا (1396). بررسی عوامل مؤثر بر کارکرد فضای نیمه باز خصوصی واحدهای مسکونی شهر تهران، معماری و شهرسازی آرمانشهر، شماره 21، صص 39-48.

رضاخانی، ژیلا (1392). درآمدی بر مفهوم مفصل در معماری براساس روش هایدگری ریشه شناسی واژه، فصلنامه مطالعات معماری ایران، شماره 5، صص 101- 114.

رنجبر، احسان؛ پورجعفر، محمدرضا؛ خلیجی، کیوان (1389). خلاقیت‌های طراحی اقلیمی متناسب با جریان باد در بافت قدیم بوشهر. نشریه باغ نظر، شماره 13، صص 17- 34.

زارع مهذبیه، آیدا؛ شاهچراغی، آزاده؛ حیدری، شاهین (1395). بررسی کیفیت محیطی فضاهای داخلی با تاکید بر آسایش حرارتی در خانه های سنتی، نمونه موردی: دو خانه قجری در شیراز، فصلنامه مطالعات معماری ایران، شماره 9، صص 85- 100.

زرکش، افسانه (1390). مفهوم فضای نیمه باز در معماری، کتاب ماه هنر، شماره 155، صص 92- 101.

ساسانی، مژگان؛ عینی فر، علیرضا؛ ذبیحی، حسین (1395). تحلیل رابطه بین کیفیت فضای میانی و کیفیت های انسانی – محیطی ( مورد پژوهی: مجتمع‌های مسکونی شهرشیراز، نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شماره 2، صص69- 80.

سعادت، داوود؛ اعتصام، ایرج؛ مختاباد مرئی، سید مصطفی؛ مهدوی­نژاد، محمد جواد (1396). تبیین مفهوم شفافیت در دوره­های مدرن، پست­مدرن و ارزیابی آن در معماری اسلامی ایران، فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، شماره 15، صص 75-90

شکرگزار، اصغر؛ نعمتی علیکان، حسین؛ شکاک نالوس، عزیز؛ عابدینی، غلامرضا (1397). سنجش کیفیت محیط سکونت شهری با رویکرد رضایتمندی منتنی بر دیدگاه تجربی ( نمونه موردی: شهر ارومیه)، فصلنامه مطالعات محیطی هفت حصار، شماره 24، صص 93- 105.

عشرتی، پرستو؛ نمازی، محمدکاظم؛ عشرتی، درنا؛ فدائی‌نژاد، سمیه (1395). محرم‌سازی مدارس دخترانه با تأکید بر معماری بومی بندر بوشهر، فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، قطب علمی معماری اسلامی (دانشگاه علم و صنعت ایران)، شماره 11، صص 37- 57.

علی الحسابی، مهران؛ حسینی، سید باقر؛ نسبی، فاطمه (1391). تحلیل کیفیت بصری فضای مسکونی با توجه به قابلیت و میزان دید نمونه موردی: خانه های بافت قدیم بوشهر، نشریه انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، شماره 4، ص 69-83.

عینی‌فر، علیرضا؛ علی نیای مطلق، ایوب (1393). تبیین مفهوم بیرون و درون در فضاهای مابین مسکن آپارتمانی " مطالعه موردی بالکن در سه نمونه از مجموعه‌های مسکونی تهران، نشریه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شماره 2، صص 55- 66.

غلامزاده‌جفره، فراز (1392). معماری بوشهر در دوره زند و قاجار.،تهران، انتشارات آبادبوم.

قاسمی، وحید (1391). دیباچه، در: شهر دریا. بوشهر: کارگاه فهم معماری ایران از پنجره بوشهر، صص 9-6.

قره­بگلو، مینو؛ روحیفر، سولماز (1397). تاریخ ذهنیت عامه، عاملی تأثیرگذار بر کیفیت مسکن، نشریه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، شماره 1، صص 67- 80.

کیانی، مصطفی؛ بهجو، اشکان؛ راستیان طهرانی، نوشین (1394). تداوم فضایی در معماری معاصر ایران(بررسی میزان تأثیرپذیری معماری معاصر ایران از معماری غرب و معماری ایرانی، فصلنامه نقش جهان، شماره 3-5 ، صص 52- 67.

لقمان، مونا؛ سعیده زرآبادی، زهراسادات؛ بهزادفر، مصطفی (1398). بررسی تأثیر متقابل مؤلفه‌های سرمایۀ اجتماعی بر کیفیت زندگی در محله‌های شهری با استفاده از روش معادلات ساختاری مورد مطالعه: محله‌های سلطان میراحمد و فین کاشان، مطالعات معماری ایران، شماره ،15 صص ۲۱۷-۲۴۰.

محمودی، عبدالله (1384). بازنگری اهمیت ایوان در خانه های سنتی(با نگاه ویژه به بم)، نشریه هنرهای زیبا، شماره 22، صص 53- 62.

مرباغی، بهروز (1392). بن‌مایه‌های نوین در معماری بوشهر، تهران، انتشارات پیام.

مسگرانی، نونا؛ اجزا شکوهی، محمد؛ خاکپور، براتعلی؛ نقصان محمدی، محمدرضا (1397). ارزیابی کیفیت محیط مسکونی مرکز شهر با تأکید بر پایداری، مورد مطالعاتی: محدوده سرشور و چهنو شهر مشهد، معماری و شهرسازی آرمانشهر، شماره 23، ص 123-134.

مشکینی، ابوالفضل؛ پورطاهری، مهدی؛ نوروزی، مصطفی (1393). تحلیل شاخصهای ذهنیت کیفیت محیط در بافتهای فرسوده شهری ( مطالعه موردی: محله آبکوه مشهد)، نشریه جغرافیا و برنامه ریزی، شماره 58، صص 259- 279.

معینی، مهدیه؛ اسلامی، سید غلامرضا (1391). رویکرد تحلیلی به کیفیت محیط مسکونی معاصر، نشریه هویت شهر، شماره 10، صص 47- 58.

نیکقدم، نیلوفر (1392). الگوی فضاهای نیمه باز خانه‌های بومی دزفول بوشهر و بندرلنگه در ارتباط با مؤلفه‌های اقلیم محلی، نشریه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، شماره 18، صص 69- 80.

نیکقدم، نیلوفر (1394). استخراج الگوهای اقلیمی فضاهای عملکردی در خانه های بومی بندر بوشهر با بکارگیری نظریه داده بنیاد، نشریه باغ نظر، شماره 32 ، صص 77- 90.

هدایت، اعظم؛ عشرتی، پرستو (1395). گونه شناسی شکلی و استقراری شناشیر در معماری بومی بندر بوشهر، فصلنامه پژوهش­های معماری اسلامی، شماره 13، صص 40- 58.

Al horr Y, Arif M, Katafygiotou M, Mazroei A, Kaushik A, Elsarrag E (2016). Impact of indoor environmental quality on occupant well-being and comfort: A review of the literature, Sustainable Built Environment Vol 5, pp 1–11

Amerigo M, Aragone Ji (1997). A Theoretical and Methodological Approach the Study of Residential Satisfaction, Environmental Psychology Vol 17, pp 47–57.

Ballantyne A, Law A (2011). Genealogy of the Singaporean black-and-white house. Singapore Tropical Geography, Vol 32, PP 301–313.

Bonaiuto. M, Fornara F, Bonnes M (2003). Indexes of perceived residential environment quality and neighbourhood attachment in urban environments: a confirmation study on the city of Rome. Landscape and Urban Planning, Vol 65, PP 41–52. 

BonaiutoM, Fornara F, Ariccio S, Cancellieri U G, Rahimi L (2015). Perceived Residential Environment Quality Indicators (PREQIs) relevance for UN-HABITAT City Prosperity Index (CPI), Habitat International, Vol 45, PP 53-63.

Crosby P B (1980). Quality is free: the art of making quality certain, New York, Mentor Press.

Dębek M, Dębek J (2015). Perceived Residential Environment Quality and Neighborhood Attachment (PREQ & NA) Indicators by Marino Bonaiuto, Ferdinando Fornara, and Mirilia Bonnes – Polish adaptation, Applied Psychology, Vol 13, PP 111‒162.

Fornara F, Bonaiuto M, Bonnes M (2010). Cross-Validation of Abbreviated Perceived Residential Environment Quality (PREQ) and Neighborhood Attachment (NA) Indicators, Environment and Behavior Vol 42, PP 171 -196.

FrancescatoG, Weidmann S, Anderson J (1974). Evaluating resident’s satisfaction in housing for low and moderate income families: a multi-method approach In: D Carson (Ed), Man-environment interactions: evaluation and Applications, Vol 5, PP 285-296.

Frontczak M J, Andersen R K, Wargocki P (2012). Questionnaire survey on factors influencing comfort with indoor environmental quality in Danish housing, Building and Environment, Vol 50, PP 56-64.

Ibem E O, Egidario B A (2013). Assessment of residential satisfaction in public housing in Ogun State. Nigeria, Habitat International, Vol 40, PP 163-175.

Jamshidi M, Javaheryan M (2015). Functional Quality of Private Open/ Semi- Open Spaces in Residntial units (case Study: Bushehr City), Cumhuriyet University Faculty of Science, Vol 4.

Juran J M (1989). Juran on Leadership for Quality: An executive handbook, New York, Free press.

Kamp I v, Leidelmeijer K, Marsman G, Hollander A (2003).Urban environmental quality and human well- being toward a conceptual framework and demarcation of concepts; a literature study, Landscape and urban planning, Vol 65, PP 5-18.

Kennedy R (2015). Dense Subtropical, Sustainable the Liveable Multi- Stoty Apartment Building, Submitted in fulfilment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy, Centre for Subtropical Design Creative Industries Faculty Queensland University of Technology June.

Lara T, Bekker M C (2012). Resident satisfaction as a project quality measure: the case of Nova Vida housing project, Angola, Contemporary Management, Vol 364, PP 9- 381.

Leech  J A, Wilby K, McMullen E, Laporte K (1997) The Canadian human activity pattern survey: Report of methods and population surveyed,  Chronic Dis Can, Vol 17, PP 118- 130.

Marans R W (2015). Quality of urban life & environmental sustainability studies, Future linkage opportunities, Vol 45, PP 47- 52.

Montgomery D C (2005). Introduction to Statistical Quality Control, Arizona State University, John Wiley, Sons Inc. Peres.

Ogu V (2002). Urban residential satisfaction and the planning implications in a developing world context: the example of Benin City Nigeria, International Planning Studies, Vol 7, PP 37-53.

Pacione M (1984). Evaluating the quality of the residential environment in a high-rise. Public housing development, Vol 4, PP 59-70.

Qian L (2005). Tropical Semi-Open Space: Solar and Wind Effects on Thermal Comfort, Master's Thesis, Architecture Department,

Tahir  M, Che-Ani M, Abdullah A I, Tawil N A G, Surat  N M, Ramly M (2010). The Concept of Raised Floor Innovation for Terrace Housing in Tropical Climate, Construction and Property, Vol 1, PP 47-64

Veenhoven R (1996). Happy Life-expectancy: A Comprehensive Measure of Quality-of-Life in Nations, Social Indicators Research, Vol 39, PP 1-58.

Wang N, Kong P, Bay P, Liang Q (2006). Socio-Environmental Dimensions in Tropical Semi-Open Spaces of High-Rise Housing in Singapore. In J-H. Bay, & B-L. Ong (Eds.), Tropical Sustainable Architecture. Social and Environmental Dimensions: 59-82 Oxford, England, Architectural Press

Wiesenfeld e (1992). Public housing evaluation in Venezuela: a case study, Environmental Psychology, Vol 12, PP 213–223.

Wyczalkowska M, Janda-Debek B (2015). Residential environment quality and neighborhood attachment in open and gated communities, Applied Psychology, Vol 13, PP 9–24.