نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد. شهرکرد، ایران.

2 کارشناس ارشد باستان‌شناسی، گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد. شهرکرد، ایران.

چکیده

شوشتر با دارا بودن تعداد زیادی از بناهای آرامگاهی به گنجینه‌ای از معماری اسلامی بدل گشته است؛ در این میان، بنای امامزاده عبدالله به دلیل دوره زمانی ساخت(دوره انتقال از دوره سلجوقی-خوارزمشاهی به دوره ایلخانی)، ساختار شکلی، نوع گنبد، سابقه تاریخی گنبد به عنوان نمونه پیشگام در معماری ایران، ویژگی­های معماری، تزیینی و تنوع کتیبه‌ها، جایگاه ویژه­ای دارد. با در نظر گرفتن موارد یاد شده که حکایت از اهمیت بنا دارد و با این فرض که معمولاً بناهای مذهبی به علت دفعات مرمت، بازسازی و گسترش ساختمانی از کالبد اولیه خود خارج می­شوند؛ پژوهش پیش روی بر آن است تا چگونگی شکل‌گیری و نحوه گسترش آرامگاه را مورد مطالعه و بازنگری قرار داده و زوایای جدیدی از نحوه شکل‌گیری، پلان اولیه، توسعه ساختمانی و تاریخ معماری بنا را مشخص کند. نتایج پژوهش که به روشی توصیفی-تطبیقی-تحلیلی با تکیه بر اطلاعات بدست آمده از دو مرحله مطالعات میدانی و کتابخانه­ای انجام شده، نشان می­دهد که ساختار اولیۀ مقبره، گنبدخانه­ای منفرد مربوط به دوران قبل از دوره مغول بوده است. در دوره ایلخانی آرامگاه بر حسب نیاز گسترش یافت و متأثر از شیوه‌ی رایج گنبدسازی این دوره، گنبدخانه‌ای به بنای اولیه الحاق می­شود. در دورۀ صفویه با وارد شدن فضاها و عناصر معماری جدیدی چون آرامگاه بی‌بی گزیده خاتون و فضاهای وابسته به آن و بازسازی سردر اصلی مجموعه، کالبد بنا دچار تغییر اساسی می‌شود. دو مناره‌ در زمان افشاریه به بنا الحاق گردید و در دورۀ قاجاریه با وجود عدم دخالت در کالبد اصلی، برخی کتیبه­ها و تزیینات به ویژه نقوش گنبدخانه اصلی ایجاد می­شود.

کلیدواژه‌ها

آیوازیان، سیمون. 1376، آجرکاری در معماری ایران دوره اسلامی، تزیینات وابسته به معماری ایران دوره اسلامی، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 72-11.

ابن‌بطوطه، محمد ابن عبدالله. 1376. سفرنامه ابن‌بطوطه، جلد اول، ترجمه محمدعلی موحد، تهران: آگاه.

ابن فوطی، عبدالرزاق ابن احمد. 1424. الحوادث الجامعه و التجارب النافعه فی المائه السابعه، لبنان، بیروت: دارالکتب العلمیه.

اتینگهاوزن، ریچارد و الگ گرابر. 1393. هنر و معماری اسلامی 1، ترجمه یعقوب آژند، تهران: سمت.

احمدی، عباسعلی و امین احمدی سیاه‌پوش. 1396. مطالعه و بررسی معماری آرامگاه یعقوب لیث دزفول، مجموعه مقالات سومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، 364-375.

اصلانی، حسام. 1385. شیوه‌ی اجرای تزئینات کشته‌بری در کاخ عالی‌قاپو، گلستان هنر 2(3)، 123-131.

اقبال، عباس. 1384. تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، تهران: امیرکبیر.

اقتداری، احمد. 1375. آثار و بناهای تاریخی خوزستان، تهران: اشاره.

امام اهوازی، سید محمدعلی. 1389. مسجد جامع دزفول و تاریخچه‌ی آن، دزفول: دارالمؤمنین.

امام شوشتری، سید محمدعلی. 1331. تاریخ جغرافیایی خوزستان، جلد اول، تهران: امیرکبیر.

بزرگمهری، زهره. 1371، هندسه در معماری، چاپ سوم، تهران: میراث فرهنگی.

بلر، شیلا و جاناتان بلوم. 1391. عراق ایران و مصر در دوره عباسیون، در معماری اسلامی، مارکوس هتستین و پیتر دلیوس، ترجمه اکرم قیطاسی، 65-79، تهران: سوره.

.........................................، 1381. هتر و معماری اسلامی (2)، ترجمه یعقوب آژند، تهران: سمت و فرهنگستان هنر.

بناکتی، فخرالدین ابو سلیمان. 1348. تاریخ بناکتی، ترجمه جعفر شعار، تهران: انجمن آثار ملی.

پاکدامن، آرزو. 1392. آمودهای معماری ایران، تهران: سیمای دانش.

پیر نیا، محمد کریم. 1370. گنبد در معماری ایران، اثر (20)، 1-153.

-..................................... 1358. چفدها و طاقها، اثر (24)، 1-105.

................................... 1386، سبک شناسی معماری ایرانی، تدوین دکتر غلامحسین معماریان، چاپ پنجم، تهران: سروش دانش.

تنهایی، انیس و خزایی، رضوان. 1388. انعکاس مفاهیم نماز در قالیچه­های محرابی صفویه و قاجاریه، مطالعات هنر اسلامی (11)، 7-24.

جزایری شوشتری، سید عبدالله. 1388. تذکره شوشتر، اهواز: ترآوا.

حاتم، غلامعلی. 1390، معماری اسلامی ایران در دوره سلجوقیان، چاپ دوم، تهران: جهاد دانشگاهی.

حاجی قاسمی، کامبیز. 1389.  امامزاده ها و مقابر (گنجنامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران)، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.

حسینی، سید هاشم و حسین فراشی ابرقویی. 1393. تحلیل جنبه‌های نمادین شیعی در تزئینات مسجد جامع یزد، نگره (29): 32-44.

حویزی مشعشعی، شبر بن محمد. 1387. الاخبره فی العقبی فی موده ذوی القربی، ترجمه مهدی رجائی، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

خادم‌زاده، محمدحسین. 1388. مساجد تاریخی یزد، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی.

خزایی، محمد و محمد قسیم حسینی. 1389. بررسی آرایه­های تزیینی بقعۀ امامزاده اسماعیل (ع) قم، مطالعات هنر اسلامی (12)، 99-112.

زارعی، محمدابراهیم. 1390. فریومد و مسجد جامع آن، مطالعات باستان­شناسی (4): 91-114.

زمرشیدی، حسین. 1389. گنبد و عناصر طاقی ایران، تهران: انتشارات زمان.

سجادی، علی. 1376. سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران، تهران: سازمان میراث فرهنگی.

........................1396. آرامگاه‌های جنوب غرب ایران (خوزستان و مناطق هم‌جوار)، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

سعیدیان، امین؛ قلی، مجتبی؛ زمانی، احسان و مجتبی انصاری. 1390. بازشناخت چگونگی شکل­­گیری گنبد اورچین، مطالعات شهر ایرانی اسلامی (5): 47 -66.

شکفته، عاطفه، احمدی، حسین و امید عود باشی. 1394. تزئیناتآجرکاری سلجوقیان و تداوم آن در تزئینات دوران خوارزمشاهی و ایلخانی، پژوهش­های معماری اسلامی 3(6)،84-106.

شکفته، عاطفه و احمد صالحی کاخکی. 1393. تزیینات گچبری معماری ایران در قرون 7 تا 9 هجری قمری، نگره (30)، 63-81.

شوشتری، سید نورالله بن شریف الدین. 1377. مجالس المومنین، جلد اول، تهران: اسلامیه.

شوشتری، میر عبدالطیف خان. 1363. تحفه العالم و ذیل التحفه، به همت صمد موحد، تهران: کتابخانۀ طهوری.

صاحب محمدیان، منصور و سینا فرامرزی. 1392. بررسی نظم شبه تناولی در ساختار هندسی پتکانه، معماری و شهرسازی هنرهای زیبا (2)، 43-54.

صاحبی بزاز، منصوره. 1389. خط و مضمون در کتیبه­های محراب‌های گچ­بری بناهای سلجوقی، مطالعات هنر اسلامی (13):69-88.

صالحی کاخکی، احمد و حسین سپید نامه. 1392. پژوهشی باستان‌شناختی در خصوص تاریخ و معماری گنبدهای مضرص در معماری ایران، اولین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، دانشکده هنر دانشگاه بیرجند. 12-1.

صحراگرد، مهدی و علی‌اصغر شیرازی. 1389. تأثیرات تحولات خوشنویسی (خط ثلث) بر کتیبه­نگاری ابنیۀ اسلامی ایران سدۀ چهارم تا نهم هجری، نگره (14)، 50-63.

صفاران، الیاس، موسوی لر، اشرف‌السادات و مرجان نوروز زاده. 1393. بررسی آرایه‌های تزیینی امامزاده عبدالله شوشتر، پیکره (5): 69-80.

صفایی پور، هادی، معماریان، غلامحسین و محمدرضا بمانیان. 1393. فهم چیستی پوشش پتکانه از طریق تحلیل نمونه­های نخستین در معماری ایران، مطالعات معماری ایران (5)، 5-19.

عدیلی، عادل. 1390. تزیینات لعابی در معماری ایران قبل از اسلام و دوران اسلامی، اصفهان: طراحان هنر.

عرب، کاظم. 1381. گزارش تحقیق و معرفی هفت بنای تاریخی و ارزشمند قم بازمانده از قرن هشتم هجری، اثر (33 و 34)،146-163.

غفاری قزوینی، قاضی احمد. 1343. تاریخ جهان‌آرای، تصحیح مجتبی مینوی، تهران: کتاب‌فروشی حافظ.

فراهانی، ابوالفضل. 1380. مسجد جامع ساوه، تهران: تعاون سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).

قوچانی، عبدالله و مهناز رحیمی فرد. 1383. کتیبه­های مسجد جامع و امامزاده عبدالله شوشتر، تهران: سازمان میراث فرهنگی.

کیانی، محسن. 1369. تاریخ خانقاه در ایران، تهران: کتابخانه طهوری.

کیانی، محمد یوسف،کریمی، فاطمه و عبدالله قوچانی. 1362. مقدمه­ای بر هنر کاشیگری ایران، تهران: موزه رضا عباسی.

کیانی، محمد یوسف. 1376، کاشیکاری در معماری ایران دوره اسلامی، تزیینات وابسته به معماری ایران دوره اسلامی، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور،182-127.

..................................... 1384. تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، تهران: سمت.

گدار، آندره و دیگران. 1387. آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، جلد 2-1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

گرابر، اولگ و دیگران. 1391. معماری اسلامی، ترجمه اکرم قسطاسی، تهران: سوره مهر.

لاله، هایده. 1379. اصفهان مسجد جامع، دایره­المعارف بزرگ اسلام، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، جلد 9، تهران: مرکز دایره­المعارف بزرگ اسلامی، 212-201.

مریدی شوشتری، اکرم. 1392. شوشتر یعنی خوب‌تر، چاپ دوم، اهواز: ترآوا.

مکی نژاد، مهدی. 1387. تتاریخ هنر ایران در دوره اسلامی تزیینات معماری، تهران: سمت و مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.

مشایخی، محمد، و فرهاد تهرانی. 1392. نسبت­های تکرارشونده در هندسۀ برخالی (فراکتالی) گنبدهای اورچین، تاریخ علم 11(2)، 291-310.

مستوفی، حمدالله. 1365. تاریخ گزیده، ترجمه عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.

مخلصی، محمدعلی. 1379. مناره­ها، معماری ایران دوره اسلامی، گردآورنده محمد یوسف کیانی، تهران: سمت، 322-360.

ویلبر، دونالد ن. 1365. معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانیان، ترجمه عبدالله فریار، تهران: علمی و فرهنگی.

هیلن براند، روبرت. 1377. معماری اسلامی ایران، ترجمه ایرج اعتصام، تهران: شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.

AlKazwini, B. M. 1969. The Abbasid palace an analytical study of its wall-ornaments, Durham theses, Durham University. Available at Durham E-Theses Online: http://etheses.dur.ac.uk/10302/

Sarre, Friedrich Paul Theodor and Ernst Herzfeld. 1920. Archäologische Reise im Euphrat- und Tigris-gebiet.Band: II. Berlin: D. Reimer, Germany

Tabba, Y.1985. THE Muqarnas Dome: Its Origin and Meaning. In Muqarnas III: An Annual on Islamic Art and Architecture, edited by Oleg Grabar. Leiden: E.J. Brill. Pp. 61-74.

www.archnet.com