نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.

چکیده

براساس اسناد تاریخی و جغرافیای تاریخی در دوره قاجار و در پهنه جغرافیای نیاسر مجتمع‌های زیستی نضج گرفتند که علاوه بر تأثیر بسزا در معیشت و زیست‌بوم در مقیاس خود پدیدآورنده فرهنگ اجتماعی و اقتصادی ویژه‌ای در منطقه بودند. این مزارع به دلیل دارابودن جمعیت ثابت و همچنین استقرار عناصرکالبدی در کنار کشتخوان‌ها «مسکون» نام گرفتند و تا پایان دوره پهلوی اول به حیات و بقاء ادامه دادند. هم اکنون به دلایل متعدد بسیاری از آن‌ها در معرض نابودی قرارگرفته‌ و یا کاربری آن‌ها تغییر کرده است. هدف از این پژوهش؛ فهم مزارع مسکون تاریخی نیاسر از طریق بیان ویژگی‌های آن‌ها است و سعی شده است با روش "نظریه زمینه‌ای" و رهیافت تفسیری- تاریخی به تأویل و خوانش اسناد مکتوب و پیمایش آثار مادی پرداخته شود. براین اساس بسیاری از مزارع نیاسر از طریق مطالعات میدانی، نگرش سنجی و سندپژوهی مورد شناسایی قرارگرفته‌اند. در این فرآیند تعدادی از مزارع مسکون نیاسر دوباره پیدا و با اسناد تاریخی موجود تطبیق داده شدند. آن‌ها با دو صورت مشخص؛ قلاع کشتخوانی و مجموعه‌های کشتخوانی دیده شده و قابلیت‌ها و نظام‌های سه‌گانه آن‌ها شناسایی شد. دو سؤال در این مقاله مطرح شده است. نخست؛ مقصود از " قابلیت‌ پنهان" واکاوی می‌شود  و در گام بعدی انواع قابلیت‌های مستتر در مزارع تاریخی نیاسر مورد پرسش قرار می‌گیرد. شناسایی صورت‌ها و قالب‌های مزارع و معرفی بخشی از قابلیت‌های پنهان و نظام‌های مستقر در مزارع مسکون نیاسر در دو قالب کارکردی و کالبدی از نتایج قابل اشاره در این مقاله به حساب می‌آید. مزارع مسکون تاریخی نیاسر بدون قابلیت‌های اشاره‌شده هویت خود را از دست داده و در تلاقی با فرآیند روبه رشد مهاجرت بومیان و توسعه‌های نامتوازن شهری و روستایی به اضمحلال نزدیک می‌شوند. این مقاله، پژوهش بر روی مفاهیم مزارع مسکون تاریخی به عنوان؛ بسته‌های فرهنگی و اقتصادی درون‌زا را مناسب و مفید می‌داند و ایجاد سرزندگی و تبدیل آن‌ها به «محوطه‌های زندگی» به جای محوطه‌های تاریخی مطلق را  قدمی استوار در نیل به پایداری مزارع می‌پندارد. بنابراین پیشنهاد می‌کند که کلیه عناصر یک مزرعه در قالب یک کُل منسجم با عنوان « مزرعه تاریخی» برای ثبت در فهرست آثار ملی آماده شوند تا از این طریق بتوان ضمن آگاهی‌رسانی و حمایت حقوقی و قانونی از آن‌ها به حفاظت از قابلیت‌های پنهان اشاره شده و پایداری مزارع تاریخی در ایران کمک کرد.

کلیدواژه‌ها

ابونصری هروی، قاسم بن یوسف. ( 1346). ارشادالزراعه، به اهتمام محمد مشیری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ادوارد پولاک، یاکوب. (1361). سفرنامه پولاک «ایران و ایرانیان»( ترجمه کیکاووس جهانداری). تهران: انتشارات خوارزمی.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. (1368). مرآة‌البلدان. به کوشش: عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

اعظم واقفی، سیّد حسن. (1374). میراث فرهنگی نطنز، آثار تاریخی، آداب، سنت‌ها و تاریخ نطنز. ج اول، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

ـــــــــــــــــــــــــــــــ . (1381). میراث فرهنگی نطنز. ج دوم. تهران: مؤسسة چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.

افشار، ایرج. (1374). یادگارهای یزد، معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی شهر یزد. ج 1 و 2. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. چ دوم.

افضل الملک، غلامحسین. (1360). سفرنامه خراسان و کرمان. به اهتمام: قدرت الله روشنی. تهران: انتشارات توس

الهمدانی، رشیدالدین فضل‌الله. (1356). وقف نامه ربع رشیدی. به کوشش: مجتبی مینوی و ایرج افشار. سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.‌‌

اوا سابتلنی، ماریا. (1387). باغ ایرانی: واقعیت و خیال ( ترجمه داود طبایی). گلستان هنر، (12)، 29-16.

پیگولوسکایا، ن. (1367). شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان( ترجمه عنایت‌الله رضا). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

توانگر مروستی، مجید. (1394). قلعه روستاهای تاریخی منطقه هرات و مروست استان یزد. انتشارات سبحان نور.

حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1386). نگاهی به اسناد سیورغال در دوره صفویه (بررسی اسناد سیورغال موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی. فصلنامه گنجینه اسناد. (67).

حسینی یزدی، سید‌رکن‌الدین. (1341). جامع الخیرات. به کوشش: ایرج افشار و محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: انتشارات فرهنگ ایران‌زمین.

حکمت یغمایی، عبدالکریم. (1369). بر ساحل کویر نمک. تهران: انتشارات توس.

دفتر منطقه‌ای یونسکو. (1388). راهنمای اجرایی کنوانسیون میراث جهانی( ترجمه فرزین فردانش). تهران: انتشارات دفتر منطقه‌ای

دهگان، ابراهیم. (1389). دسکره. فصلنامه گنجینه اسناد. دفتر سوم. 202-199

دهقان نژاد، مرتضی و ستوده، مولود. (1389). فرمانگذاری خالصجات در اصفهان در دوره ناصرالدین‌شاه (تبدیل زمین‌های دولتی به اربابی به‌طور مشروط). فصلنامه گنجینه اسناد، دفتر سوم، ص 91-80.

راعی، حسین. (1389). .مقدمه ای بر معماری مزارع در ایران. مجله میراث ملی. معاونت میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، 1( 4)، 121-116

 ـــــــــــــــ . (1390). برج‌های دیدبانی، عناصر نو شناخته‌ای از نظام دفاعی حومه نیاسر کاشان. مجله علمی و پژوهشی مرمت آثار و بافت‌های تاریخی، دانشگاه هنر اصفهان، 2 (4)، 65-47.

ـــــــــــــــ . (1392). صورت درخت زندگی بر روی سنگ مزارهای نیاسر. دو فصلنامه علمی-پژوهشی طرح و نماد، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت،  (5) 5، 72-55

ـــــــــــــــ . (1396). در جستجوی مزارع مسکون اربابی در نیاسر. مجموعه مقالات همایش باغهای تاریخی، دانشگاه کاشان. 251-230.

راعی، حسین، محمدمرادی، اصغر و صالحی کاخکی،  احمد. (1395). آغازی بر فهم مزارع مسکون تاریخی در یزد. پژوهش‌های معماری اسلامی، دانشگاه علم و صنعت، 4 (4)، 19-1.

راعی، حسین و بهشتی،  سیدمحمد. (1395). مزارع مسکون تاریخی در ایران؛ از آغاز تا دوره صفویه. مجله علمی و ترویجی اثر، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، (74)، 22-1.

سپنتا، عبدالحسین. (1346). تاریخچه اوقاف اصفهان. انتشارات اداره‌کل اوقاف منطقه اصفهان.

سوافیلد، سایمون. (1390). نظریه در معماری منظر( ترجمه محسن فیضی و دیگران). تهران: انتشارات فرهنگ متین.

شیخ الحکمایی، عمادالدین. (1388). اسناد معماری ایران. دفتر اول. تهران: مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری.

صفی نژاد، جواد. (1368). بنه (نظام‌های زراعی سنتی در ایران). تهران: انتشارات امیرکبیر.

طالب، مهدی. (1376). مدیریت روستایی در ایران.تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

طالب، مهدی و عنبری، موسی. (1387). جامعه‌شناسی روستایی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چ دوم.

ظل‌السلطان، مسعودمیرزا. (1368). خاطرات ظل السلطان. به اهتمام و تصحیح: حسین خدیوجم. تهران: انتشارات اساطیر.

عامری سیاهویی، حمیدرضا. (1388). معماری روستایی قدیمی فرانسه. تهران: انتشارات کاوش‌پرداز.

فرمانفرما، عبدالحسین میرزا. (1383). مسافرت نامه کرمان و بلوچستان. به کوشش: ایرج افشار. تهران: انتشارات اساطیر.

فلاحت، محمدصادق و طالبیان، محمدحسن. (1385). منظرهای فرهنگی. شیراز: پایگاه میراث جهانی تخت جمشید.

قمی، حسن بن عبدالملک قمی. (1385). تاریخ قم، تصحیح: سید جلال‌الدین تهرانی. انتشارات زائر.

کاتب، احمدبن حسین بن علی (1345). تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات امیرکبیر.

کریستن‌سن، آرتور(1374) وضع ملت و دولت و دربار در دوره شاهنشاهی ساسانیان( ترجمه مجتبی مینوی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

کلانتر ضرابی، عبدالرحیم. (1335). تاریخ کاشان، به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

گروت، لیندا و دیوید وانگ. (1392). روش‌های تحقیق در معماری( ترجمه علیرضا عینی فر). چ هفتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

لمبتون، ا.ک.س. (1345). مالک و زارع در ایران( ترجمه منوچهر امیری). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

مرکز اسناد پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری شهر تاریخی نیاسر، 87-1384.

مکرمی فر، ابوالفضل و دیگران. (1385). نگرشی بر مهرنامه‌های عصر قاجاریه در بیرجند. تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.

ناصرالدین‌شاه قاجار. (1354). سفرنامه خراسان. زیرنظر: ایرج افشار. تهران: انتشارات فرهنگ ایران زمین.

نجم‌الملک، حاج میرزا عبدالغفار. (1385). سفرنامه خوزستان. به کوشش: محمد دبیرسیاقی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

نرشخی، ابوبکرمحمدبن جعفر. (1363). تاریخ بخارا (ترجمه ابونصر احمد ابن محمد ابن نصر قبادی). تلخیص: محمد بن زفربن عمر. تصحیح و تحشیه: محمدتقی مدرس رضوی. انتشارات توس. چ سوم.

Comber, L and C. Lim (2006). Farmtourism: A Premliminary study of participant’s Epectation and Perceptions of Farmtours.

Edvards, Bob and Jermy Lake (2010). “West midlands farmsteads and Landscapes Project”, in: summary Report, Advantage Westmidlands and English Heritage.

English Heritage (2012).The conservation of Traditional Farm buildings: Aguide to good practice.

--------------------- ( 2012).Living Building in a Living Landscape : Finding a future for Traditional Farm Building.

---------------------  (2012).Conservation Guidance note The Conservation of Historic Farm building.

Freeman, Chantal (2010). “West midlands farmsteads and Landscapes Project”, in: summary Report, English Heritage.

Koeppel, Christopher ( 2006). “ The Archeology of Agriculture, culture, and Economy in indiana’s History”, in: Farmstead Archeology.

Lake, Jermy and Bob Edvards (2006). Historic Farmsteads. Preliminary character statement East Midlands/ West Midlands/ North East/ North West/Soth East/ South West/ Yorkshire and The Humber Regions, The countryside Agency Landscape Access Recreation and English Heritage.

University of Sheffield (2010). Current use of Historic Farm Property in the west midlands: introduction and overview.