نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.

چکیده

براساس اسناد تاریخی و جغرافیای تاریخی در دوره قاجار و در پهنه جغرافیای نیاسر مجتمع‌های زیستی نضج گرفتند که علاوه بر تأثیر بسزا در معیشت و زیست‌بوم در مقیاس خود پدیدآورنده فرهنگ اجتماعی و اقتصادی ویژه‌ای در منطقه بودند. این مزارع به دلیل دارابودن جمعیت ثابت و همچنین استقرار عناصرکالبدی در کنار کشتخوان‌ها «مسکون» نام گرفتند و تا پایان دوره پهلوی اول به حیات و بقاء ادامه دادند. هم اکنون به دلایل متعدد بسیاری از آن‌ها در معرض نابودی قرارگرفته‌ و یا کاربری آن‌ها تغییر کرده است. هدف از این پژوهش؛ فهم مزارع مسکون تاریخی نیاسر از طریق بیان ویژگی‌های آن‌ها است و سعی شده است با روش "نظریه زمینه‌ای" و رهیافت تفسیری- تاریخی به تأویل و خوانش اسناد مکتوب و پیمایش آثار مادی پرداخته شود. براین اساس بسیاری از مزارع نیاسر از طریق مطالعات میدانی، نگرش سنجی و سندپژوهی مورد شناسایی قرارگرفته‌اند. در این فرآیند تعدادی از مزارع مسکون نیاسر دوباره پیدا و با اسناد تاریخی موجود تطبیق داده شدند. آن‌ها با دو صورت مشخص؛ قلاع کشتخوانی و مجموعه‌های کشتخوانی دیده شده و قابلیت‌ها و نظام‌های سه‌گانه آن‌ها شناسایی شد. دو سؤال در این مقاله مطرح شده است. نخست؛ مقصود از " قابلیت‌ پنهان" واکاوی می‌شود  و در گام بعدی انواع قابلیت‌های مستتر در مزارع تاریخی نیاسر مورد پرسش قرار می‌گیرد. شناسایی صورت‌ها و قالب‌های مزارع و معرفی بخشی از قابلیت‌های پنهان و نظام‌های مستقر در مزارع مسکون نیاسر در دو قالب کارکردی و کالبدی از نتایج قابل اشاره در این مقاله به حساب می‌آید. مزارع مسکون تاریخی نیاسر بدون قابلیت‌های اشاره‌شده هویت خود را از دست داده و در تلاقی با فرآیند روبه رشد مهاجرت بومیان و توسعه‌های نامتوازن شهری و روستایی به اضمحلال نزدیک می‌شوند. این مقاله، پژوهش بر روی مفاهیم مزارع مسکون تاریخی به عنوان؛ بسته‌های فرهنگی و اقتصادی درون‌زا را مناسب و مفید می‌داند و ایجاد سرزندگی و تبدیل آن‌ها به «محوطه‌های زندگی» به جای محوطه‌های تاریخی مطلق را  قدمی استوار در نیل به پایداری مزارع می‌پندارد. بنابراین پیشنهاد می‌کند که کلیه عناصر یک مزرعه در قالب یک کُل منسجم با عنوان « مزرعه تاریخی» برای ثبت در فهرست آثار ملی آماده شوند تا از این طریق بتوان ضمن آگاهی‌رسانی و حمایت حقوقی و قانونی از آن‌ها به حفاظت از قابلیت‌های پنهان اشاره شده و پایداری مزارع تاریخی در ایران کمک کرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Hidden Capabilities in Historical Residential Farms of Niasar

نویسنده [English]

  • Hosein Raie

Assistant Professor, School of Architecture and Environmental Design, Iran Univesity of Science and Technology, Tehran,Iran .

چکیده [English]

Extended Abstract
Based on historical geography and documents of the Qajar era and in the geographical zone of Niasar, biological complexes were grown which not only significantly affected the living and ecology but also created a special economic and social culture on their scale. Due to fixed and floating population as well as defensive, religious, and service physical components besides water sources and rural properties, these farms were known as residential ones and survived till the end of the first Pahlavi era. Residential farms have played a pivotal role in the natural and living system of Iran central plateau and managing the provincial affairs of various governments in Iran. Owning or dedicating the farms, most rulers and politicians took care of the economic affairs of their dominated areas, employed many workers and peasants, and developed their sociopolitical influence realm. Many historical residential farms are now ruining or their use has been changed. The duration of this process will ruin any documents in the field of architectural, cultural, social, economic, and administrative systems. Numerous factors have been effective in their destruction. Continuous developments and instability of economic and political affairs of the country in a wide time range and feudalism and land reformations in the contemporary era besides climate and environmental variables are considered of the most important factors of farm destruction.
This study aims to understand the historical residential farms of Niasar through their features. It has been tried to interpret and read the written documents and survey materialistic monuments through “underlying theory” and historical-interpretational approach. On this basis and as the case study, most of Niasar farms were identified through field studies, attitude assessment, and document research. First, the location of 27 farms was identified and mapped in required scales through field survey and aerial images within a 15-kilometer radius of Niasar Cultural Center. following that, the qualities of farm formation were investigated based on written documents and references such as Zarabi, 1956; Ghomi, 2006, and the studies of Niasar Cultural Heritage Base specifically. Whole information was investigated through qualitative questionnaires and interviewing the stakeholders of physical, cultural, social, and economic fields. Within the process, some of the residential farms of Niasar were found again and adapted with historical documents. They were observed with two specific species; rural property castles and rural property complexes and their capabilities, as well as triple systems, were identified.
Two questions have arisen in this paper; firstly, the “hidden capability” concept will be minded and next, different types of hidden capabilities in historical farms of Niasar will be questioned. To respond to such questions, Niasar farms have been investigated as the smallest biological complexes in Rostagh village in Kashan. To identify their features, the qualities of the location, formation periods, faces, water, and rural property and service, religious, residential constructions have been mentioned. The related findings to the ownership, exploitation specifications, and economic, living, social, and population coordinates have been also investigated. All such features, in forms of table 2, introduce a part of hidden capabilities and deployed systems in residential farms of Niasar. Physical, architectural as well as economic, cultural, and social systems in two functional and physical forms are some of the capabilities, hidden in the farms, and have been revealed in the process of the study and investing them after some decades.
Historical residential farms of Niasar have lost their identity without such mentioned capabilities and are ruining through growing immigration of natives, the replacement of non-natives, and urban or rural unbalanced development. According to the current paper, investigating the concepts of historical residential farms as endogenous cultural and economic packages is suitable and considers the vitality and their conversion to “living areas” instead of absolute historical areas as a steady step towards achieving sustainability of farms. Therefore, it suggests that all components of a farm should be prepared in the form of a coherent whole titled "Historical Farm" to be inscribed on the National Monuments List. Through this, meanwhile awareness and legal support, the hidden capabilities protection are mentioned as the sustainability of historical farms in Iran can be contributed. Historical residential farms shall approach their historical role in protecting living and biological systems of cultural and natural heritage groups. It won’t be realized unless they are identified qualitatively and quantitatively and their existence and effect are recognized in different affairs of the country within history.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hidden Capabilities
  • Historical Residential Farms
  • Qajar
  • Niasar
ابونصری هروی، قاسم بن یوسف. ( 1346). ارشادالزراعه، به اهتمام محمد مشیری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ادوارد پولاک، یاکوب. (1361). سفرنامه پولاک «ایران و ایرانیان»( ترجمه کیکاووس جهانداری). تهران: انتشارات خوارزمی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. (1368). مرآة‌البلدان. به کوشش: عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
اعظم واقفی، سیّد حسن. (1374). میراث فرهنگی نطنز، آثار تاریخی، آداب، سنت‌ها و تاریخ نطنز. ج اول، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ . (1381). میراث فرهنگی نطنز. ج دوم. تهران: مؤسسة چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
افشار، ایرج. (1374). یادگارهای یزد، معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی شهر یزد. ج 1 و 2. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. چ دوم.
افضل الملک، غلامحسین. (1360). سفرنامه خراسان و کرمان. به اهتمام: قدرت الله روشنی. تهران: انتشارات توس
الهمدانی، رشیدالدین فضل‌الله. (1356). وقف نامه ربع رشیدی. به کوشش: مجتبی مینوی و ایرج افشار. سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.‌‌
اوا سابتلنی، ماریا. (1387). باغ ایرانی: واقعیت و خیال ( ترجمه داود طبایی). گلستان هنر، (12)، 29-16.
پیگولوسکایا، ن. (1367). شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان( ترجمه عنایت‌الله رضا). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
توانگر مروستی، مجید. (1394). قلعه روستاهای تاریخی منطقه هرات و مروست استان یزد. انتشارات سبحان نور.
حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1386). نگاهی به اسناد سیورغال در دوره صفویه (بررسی اسناد سیورغال موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی. فصلنامه گنجینه اسناد. (67).
حسینی یزدی، سید‌رکن‌الدین. (1341). جامع الخیرات. به کوشش: ایرج افشار و محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: انتشارات فرهنگ ایران‌زمین.
حکمت یغمایی، عبدالکریم. (1369). بر ساحل کویر نمک. تهران: انتشارات توس.
دفتر منطقه‌ای یونسکو. (1388). راهنمای اجرایی کنوانسیون میراث جهانی( ترجمه فرزین فردانش). تهران: انتشارات دفتر منطقه‌ای
دهگان، ابراهیم. (1389). دسکره. فصلنامه گنجینه اسناد. دفتر سوم. 202-199
دهقان نژاد، مرتضی و ستوده، مولود. (1389). فرمانگذاری خالصجات در اصفهان در دوره ناصرالدین‌شاه (تبدیل زمین‌های دولتی به اربابی به‌طور مشروط). فصلنامه گنجینه اسناد، دفتر سوم، ص 91-80.
راعی، حسین. (1389). .مقدمه ای بر معماری مزارع در ایران. مجله میراث ملی. معاونت میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور، 1( 4)، 121-116
 ـــــــــــــــ . (1390). برج‌های دیدبانی، عناصر نو شناخته‌ای از نظام دفاعی حومه نیاسر کاشان. مجله علمی و پژوهشی مرمت آثار و بافت‌های تاریخی، دانشگاه هنر اصفهان، 2 (4)، 65-47.
ـــــــــــــــ . (1392). صورت درخت زندگی بر روی سنگ مزارهای نیاسر. دو فصلنامه علمی-پژوهشی طرح و نماد، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت،  (5) 5، 72-55
ـــــــــــــــ . (1396). در جستجوی مزارع مسکون اربابی در نیاسر. مجموعه مقالات همایش باغهای تاریخی، دانشگاه کاشان. 251-230.
راعی، حسین، محمدمرادی، اصغر و صالحی کاخکی،  احمد. (1395). آغازی بر فهم مزارع مسکون تاریخی در یزد. پژوهش‌های معماری اسلامی، دانشگاه علم و صنعت، 4 (4)، 19-1.
راعی، حسین و بهشتی،  سیدمحمد. (1395). مزارع مسکون تاریخی در ایران؛ از آغاز تا دوره صفویه. مجله علمی و ترویجی اثر، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، (74)، 22-1.
سپنتا، عبدالحسین. (1346). تاریخچه اوقاف اصفهان. انتشارات اداره‌کل اوقاف منطقه اصفهان.
سوافیلد، سایمون. (1390). نظریه در معماری منظر( ترجمه محسن فیضی و دیگران). تهران: انتشارات فرهنگ متین.
شیخ الحکمایی، عمادالدین. (1388). اسناد معماری ایران. دفتر اول. تهران: مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری.
صفی نژاد، جواد. (1368). بنه (نظام‌های زراعی سنتی در ایران). تهران: انتشارات امیرکبیر.
طالب، مهدی. (1376). مدیریت روستایی در ایران.تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
طالب، مهدی و عنبری، موسی. (1387). جامعه‌شناسی روستایی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چ دوم.
ظل‌السلطان، مسعودمیرزا. (1368). خاطرات ظل السلطان. به اهتمام و تصحیح: حسین خدیوجم. تهران: انتشارات اساطیر.
عامری سیاهویی، حمیدرضا. (1388). معماری روستایی قدیمی فرانسه. تهران: انتشارات کاوش‌پرداز.
فرمانفرما، عبدالحسین میرزا. (1383). مسافرت نامه کرمان و بلوچستان. به کوشش: ایرج افشار. تهران: انتشارات اساطیر.
فلاحت، محمدصادق و طالبیان، محمدحسن. (1385). منظرهای فرهنگی. شیراز: پایگاه میراث جهانی تخت جمشید.
قمی، حسن بن عبدالملک قمی. (1385). تاریخ قم، تصحیح: سید جلال‌الدین تهرانی. انتشارات زائر.
کاتب، احمدبن حسین بن علی (1345). تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات امیرکبیر.
کریستن‌سن، آرتور(1374) وضع ملت و دولت و دربار در دوره شاهنشاهی ساسانیان( ترجمه مجتبی مینوی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
کلانتر ضرابی، عبدالرحیم. (1335). تاریخ کاشان، به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.
گروت، لیندا و دیوید وانگ. (1392). روش‌های تحقیق در معماری( ترجمه علیرضا عینی فر). چ هفتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
لمبتون، ا.ک.س. (1345). مالک و زارع در ایران( ترجمه منوچهر امیری). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مرکز اسناد پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری شهر تاریخی نیاسر، 87-1384.
مکرمی فر، ابوالفضل و دیگران. (1385). نگرشی بر مهرنامه‌های عصر قاجاریه در بیرجند. تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.
ناصرالدین‌شاه قاجار. (1354). سفرنامه خراسان. زیرنظر: ایرج افشار. تهران: انتشارات فرهنگ ایران زمین.
نجم‌الملک، حاج میرزا عبدالغفار. (1385). سفرنامه خوزستان. به کوشش: محمد دبیرسیاقی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نرشخی، ابوبکرمحمدبن جعفر. (1363). تاریخ بخارا (ترجمه ابونصر احمد ابن محمد ابن نصر قبادی). تلخیص: محمد بن زفربن عمر. تصحیح و تحشیه: محمدتقی مدرس رضوی. انتشارات توس. چ سوم.
Comber, L and C. Lim (2006). Farmtourism: A Premliminary study of participant’s Epectation and Perceptions of Farmtours.
Edvards, Bob and Jermy Lake (2010). “West midlands farmsteads and Landscapes Project”, in: summary Report, Advantage Westmidlands and English Heritage.
English Heritage (2012).The conservation of Traditional Farm buildings: Aguide to good practice.
--------------------- ( 2012).Living Building in a Living Landscape : Finding a future for Traditional Farm Building.
---------------------  (2012).Conservation Guidance note The Conservation of Historic Farm building.
Freeman, Chantal (2010). “West midlands farmsteads and Landscapes Project”, in: summary Report, English Heritage.
Koeppel, Christopher ( 2006). “ The Archeology of Agriculture, culture, and Economy in indiana’s History”, in: Farmstead Archeology.
Lake, Jermy and Bob Edvards (2006). Historic Farmsteads. Preliminary character statement East Midlands/ West Midlands/ North East/ North West/Soth East/ South West/ Yorkshire and The Humber Regions, The countryside Agency Landscape Access Recreation and English Heritage.
University of Sheffield (2010). Current use of Historic Farm Property in the west midlands: introduction and overview.