نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه شهرسازی دانشگاه هنر، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری شهرسازی اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

3 کارشناش ارشد طراحی شهری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

چکیده

امروزه با توجه به گسترش و توسعه شهر و شهرنشینی، نیاز به امنیت در ابعاد گوناگون بیش از پیش و متفاوت با گذشته احساس می‌گردد. در این میان امنیت روانی به عنوان یکی از شقوق اصلی و تعیین کنندۀ مفهوم امنیت در فضاهای شهری به شمار می‌آید و خود از مؤلفه‌های بسیاری متأثر می‌گردد. یکی از این متغیرها که بررسی تأثیر آن بر حس امنیت فضا، موضوع مقاله حاضر را تشکیل می‌دهد، رؤیت‌پذیری کالبدی محیط‌های شهری است. در این پژوهش هدف، بررسی ارتباط میان رؤیت‌پذیری کالبد میادین شهری - به مثابه گونه‌ای از فضاهای شهری- و میزان امنیت روانی فضاهای مذکور در ذهن عابران پیاده می‌باشد. در این راستا به بررسی و ارزیابی میادین ساعت و نماز شهر تبریز پرداخته شده است. در این پژوهش در جهت ارزیابی و تحلیل داده‌های بصری بر پایۀ حرکت طبیعی ناظر در فضای شهری، از تکنیک آیزویست 3 بعدی و نرم افزار Geoweb3D استفاده شده است. همچنین با بهره‌گیری از مدل‌سازی‌های متعامل دیجیتال (شبیه‌سازی شده توسط نرم‌افزار Unity3D) امکان ارزیابی تأثیر تغییرات کالبدی بر رؤیت‌پذیری و به تبع آن امنیت روانی محیط‌های مورد مطالعه فراهم گردیده است. در این مقاله از میان مولفه های مختلف تاثیرگذار بر امنیت روانی فضاهای شهری به چهار مولفه اندازه فضا، فرم فضا، آسایش بصری و نفوذپذیری به عنوان مهمترین فاکتورهای کالبدی تاثیرگذار بر امنیت روانی پرداخته شده است. نتایج حاصله از ارزیابی‌های صورت گرفته نشان می‌دهد، فضاهایی با شاخص‌های رؤیت‌پذیری مطلوبتر (نظیر حجم رؤیت‌پذیری، نحوۀ آرایش و چیدمان فرم‌های تعریف کنندۀ ساختار حجمی فضا، مؤقعیت و نحوه تسلط نقاط ثقل قابل توجه در فضای درحال رؤیت و ...) بسیار بیش از دیگر مؤلفه‌های کالبدی، می‌توانند نحوۀ ادارک محیطی را دستخوش تغییر قرار داده و بر داشتن حس امنیت روانی تأثیرگذارند. این پژوهش از نوع تحقیقات کاربردی و توصیفی- تحلیلی بوده و در آن ضمن گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و اسنادی و مطالعۀ میدانی (با تکنیک مصاحبه و پرسشنامه) از مدل‌سازی تحلیلی داده‌های بصری نیز استفاده گردیده است.

کلیدواژه‌ها

-      بمانیان، محمدرضا، و محمودی نژاد، هادی، امنیت و طراحی شهری، تهران: انتشارات هله، 1388.

-      بیات، بهرام، و شرافتی پور، جعفر و عبدی، نرگس، پیشگیری از جرم با تکیه بر رویکرد اجتماع محور، تهران: انتشارات معاونت اجتماعی نیروی انتظامی، 1387.

-      جیکوبز، جین، مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی، حمید رضا پارسی و آرزو افلاطونی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1392.

-      حسینی، سید باقر، و علی الحسابی، مهران و نسبی، فاطمه، تحلیل محیط شهری از رویکرد کیفیت بصری، مجله هویت شهر، شماره 8 ، 1390.

-      سالتر، لی، دموکراسی، جنبش های نوین اجتماعی و اینترنت، پیروز ایزدی، نشریه رسانه، سال15، شماره3، 1386.

-      شکیبامنش، امیر، بررسی تأثیرات پیکربندی فضایی و ساختار کالبدی بر تجربة ادراک زمان ذهنی عابرین پیاده، با بهره‌گیری از رویکرد واقعیت مجازی، رساله دکتری شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، 1392.

-      شکرانی، مهسا(1393)؛ "تحلیل تاثیر شکل فضاهای شهری بر بروز جرائم محیطی تحلیلی یکپارچه با استفاده از آیزوویست و چیدمان فضا (نمونه مطالعاتی: محلات شهر ارومیه)"، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز.

-      صالحی، اسماعیل، ویژگی‌های فضای شهری امن، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، 1387.

-      صادقی، لقمان؛ بنی عامریان، جواد و ذوقی، ایوب(1390)؛ "نقش شهرسازی در ارتقاء امنیت شهری"، فصلنامه دانش انتظامی کردستان، سال دوم، شماره هشتم

-      قربانیان، مهشید (1392)؛ "بررس‍ی‌ ت‍أث‍ی‍ر س‍اخ‍ت‍ار ف‍ض‍ای‍ی‌، ب‍ا ت‍أک‍ی‍د ب‍ر ک‍ارب‍ری‌ اراض‍ی‌ ش‍ه‍ری‌، ب‍ر ام‍ن‍ی‍ت‌ ب‍اف‍ت‌ه‍ای‌ س‍ک‍ون‍ت‍ی‌ ب‍ه‌ ک‍م‍ک‌  space syntaxن‍م‍ون‍ه‌ م‍وردی‌ :م‍ح‍ل‍ه‌ه‍ای‌ م‍ن‍ظری‍ه‌ و ب‍ازار ش‍ه‍ر ت‍ب‍ری‍ز"، رساله دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تبریز، تبریز.

-      لنگ، جان، آفرینش نظریه معماری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1383.

-      ماندل، رابرت، چهره متغیر امنیت ملی، پژوهشکده مطالعات راهبردی؛ تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1379.

  - Bada, Y. & Farhi A, Experiencing Urban Spaces; Isovist Properties and Spatial Use of Plazas, Corrier du Savoir, No. 9, 2009, pp. 101-112.

- Batty, Michael, Exploring Isovist Fields: Space and Shape in Architectural and Urban Morphology, Environment and Planning B, Vol. 28, 2001, pp. 123-150.

-  Benedikt , M.L, To Take Hold of Space :Isovists and Isovist Fields, Environment and Planning B:Planning and Design No 6, 1979, pp 47-65.

-  Benedikt, M. L. and Burnham, C. A., Perceiving architectural space: from optic arrays to isovists In W. H. Warren and R. E. Shaw (eds.) Persistence and Change, 1985, pp. 103–114. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.

-  Carmona, Matthew. & Heath, Ttim. & Oc, Taner. & Ttiesdell Steven, Public places, urban spaces, Architectural press, New York, Paris, 2003.

-  Gibson ,J.J, The Ecological Approach to Visual Perception, (New Jersey ,Lawrence Erlbaum Associates Inc), 1986.

-  Gibson, J.J, The Ecological Approach to Visual Perception, Houghton Mifflin, Boston. (Currently published by Lawrence Eribaum, Hillsdale, NJ), 1979.

-  Hillier , B.& Hanson ,J, The social logical of space, Cambridge ,Cambridge University press, 1984.

-  Hillier , B, Space Is the Machine, London: Cambridge university press, 1996.

-  Hillier, B. ; Penn, A.; Hanson, J.; Grajewski, T. & Xu, J, Natural Movement: or, Configuration and Attraction in Urban Pedestrian Movement, Environment and Planning B: Planning and Design, No 20, 1993, pp 29-66.

- Morello, Eugenio & Ratii, Carlo, A Digital Image of The City: 3D Isovists in Lynch 's Urban Analysis, Environment and planning B, Vol. 36, No. 5, 2010, pp. 837- 853.

-  Newman. O, Defensible space: people and design in the violent city, London, Architectural press, 1973.

-  Oliva, Aude; Park, Soojin, and Konkle, Talia, Representing, Perceiving, and Remembering the Shape of Visual Space" in "Vision in 3D Environments, (ED) by  L. R. Harris and M. Jenkin. Published by Cambridge University Press, 2011, pp: 308 – 333

- Schweitzer, J. H., Kim, J. W., & Mackin, J. R, "The impact of the built environment on crime and fear of crime in urban neighborhoods, Journal of urban technology, No 6(3), 1999, pp 59-73.

-  Stamps, A. E, Enclosure and safety in urbanscapes, Environ. Behav., No 37, 2005, pp 102–133.

-  Tandy ,C.R.V, The isovist method of landscape survey ,in Symposium :Methods of Landscape Analysis (Ed) HC Murray (London ,Landscape Research Group), 1967, pp 9-10.

-  Turner, Alasdair, Isovists Occlusions and the Exosomatic Visual Architecture, Bartlett School of Graduate Studies, UCL, London, 2006.

- Turner, Alsdair; Doxa, Maria & O'sallivan, David, From Isovist to Visibility Graphs: a Methodology for Analysis of Architectural Space, Environment and Planning, Vol. 28, 2001, pp. 103-121.