نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.

2 دانشیار معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، گروه معماری، تهران، ایران.

3 استادیار معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، گروه معماری، تهران، ایران.

چکیده

در شکل‌گیری آثار معماری گذشته، فرهنگ بر مبنای امکانات، نیازها، اعتقادات، بوم و اقلیم در کنار پدیده ­های محیطی دیگری ازجمله خصوصیات کارکردی، انسانی، جنبه­های زیبایی شناسانه، مصالح و سازه، همواره به‌تناسب موقعیت زمانی-مکانی و عملکرد بنا با نقش‌ها و ارزش‌های مختلف اثرگذار بوده است. ازاین رو این تحقیق با به‌کارگیری نشانه‌شناسی فرهنگی به‌عنوان ابزاری در خوانش دلالت‌های تصریحی و تلویحی موجود در پدیده‌ها به‌مثابه ‌نظامی از نشانه‌های فرهنگی، درصدد رمزگشایی و شناخت مفاهیم و استعاره‌های معنایی در شیوه سازمان‌یابی فضا و مفاهیم اصلی شکل‌دهنده به معماری ارگ کریم‌خان است. پژوهش حاضر به روش تاریخی-تفسیری و با راهبرد نشانه‌شناسی فرهنگی، به شناسایی مفاهیم فرهنگی و زمینه‌های تأثیرپذیری بنا از شیوه زندگی و حکومت خاندان زندیه و تطبیق خصوصیات منحصربه‌فرد آن با درون‌مایه‌های هنر ایلیاتی رسیده است. نتایج نشان می‌دهد هنر ایلیاتی واجد مراتبی از خلق دنیایی غیر بازنمودی است که در آن واقعیت تصویری پدیده‌ها مستقل از هر خصلت بازنمودی و بیانگری شکل می‌گیرد. می‌توان گفت توجه به این فرآیند (مواردی همچون سادگی؛ بی‌پیرایگی؛ پیوند با طبیعت؛ سرخوشی و شادابی و آرامش) عدم وجود هرگونه نگاه کارکردی و محافظه‌کارانه صرف را در محتوای هنر و معماری دوره زندیه تأیید و مشخص می‌کند که «کارکردگرایی اندیشه ورزانه هنر قومی» پس از درون‌مایه «طبیعت‌گرایی» و «ساده‌سازی حاصل از انتزاع مفاهیم»، به‌عنوان سومین درون‌مایه‌ی مهم هنر قومی در الگوی فضایی و تزئینات ارگ کریم‌خان تأثیرگذار بوده، که به صورت تنوع گسترده و حضور قوی دیوارنگاره‌ها با مضمون نقوش انتزاعی و هندسی عناصر طبیعت با فن و اسلوب اجرای مکتب شیراز نمود یافته است.

کلیدواژه‌ها

-ابراهیمی ناغانی، حسین، 1392.گبه، پارادایم هنر قومی ایل بختیاری، تهران، مرکز انسان‌شناسی و فرهنگ

-آژند، یعقوب.1380، معماری جهان اسلام، تاریخ و مفاهیم اجتماعی آن. تهران. نشر مولی، چ اول

-اسپنانی، محمدعلی، بروجنی، پیوند، 1390، مطالعه نقش هایه گلدانی در قالی‌های خشتی روستایی چهارمحال و بختیاری(با تأکید بر مناطق چالشتر، شلمزار و بلداجی).مجله گلجام. ش 18،ص 31-48

-اسکاچپل، تدا .1388 بینش و روش در جامعه‌شناسی تاریخی. ترجمه هاشم آقاجری. تهران. نشر مرکز

- احمدی، بابک، 1380.حقیقت و زیبایی، انتشارات نشر مرکز، چاپ پنجم، تهران

-پاکتچی، احمد 1385-درس گفتار ارائه‌شده در دوره آموزشی نشانه‌شناسی هنر فرهنگستان هنر-مجموعه نقش‌جهان

-پازوکی، ناصر.۱۳۷۶. استحکامات دفاعی در ایران دوره اسلامی تهران. پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی کشور معاونت آموزش و پژوهش

- پیرنیا، محمد کریم، 1383،آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران. انتشار دانشگاه علم و صنعت

- رسولی، هوشنگ، 1389-ساختار شهرها و برون شهرهای کهن-شیراز. انتشارات نوید

- راپاپورت، آموس.1382.«خاستگاه‌های فرهنگی در معماری».ترجمه صدف آرسول و افرا بانک. خیال 8  .97-56

-رید، سر هربرت،1374 . معنی هنر، ترجمه نجف دریابندری، تهران.انتشارات علمی و فرهنگی

-کیانی، محمد یوسف،1381. نظری اجمالی به شیوه شکل‌گیری دیوارها و استحکامات دفاعی به روایت تصویر. تهران. نشر نسیم دانش

-کپس، گئورگی،1382. زبان تصویر، ترجمه‌ی فیروزه مهاجر ،تهران انتشارات سروش، چاپ چهارم

-سجودی، فرزان. 1382. نشانه‌شناسی کاربردی، تهران. نشر قصه.

- سلطان‌زاده، حسین،1384- مقاله سردبیر- مجله معماری و فرهنگ-ش22

-شعیری، حمیدرضا. 1388. «از نشانه‌شناسی ساختگرا تا نشانه-معناشناسی گفتمانی». فصلنامه تخصصی نقد ادبی، ش 8-ص 33-52

-شهدادی، جهانگیر، 1384.گل و مرغ(دریچه‌ای به زیبایی‌شناسی ایرانی)تهران.نشر کتاب خورشید

-ضیمران، محمد. 1384، فلسفه‌ی هنر ارسطو، تهران. انتشارات فرهنگستان هنر
-ضیمران، محمد، 1383. ژیل دلوز و فلسفه‌ی دگرگونی و تباین، مجله کتاب ماه ادبیات و فلسفه، سال هفتم شماره 8و 9،.
-فلاحت، محمدصادق.نوحی، سمیرا. 1391.«ماهیت نشانه‌ها و نقش آن در ارتقای حس مکان فضای معماری»، هنرهای زیبا، دوره 17-معماری شهرسازی، ش1-ص 17-25

- فقیری زاده،1381. فاطمه، آموزش هنر گبه‌بافی، تهران، انتشارات کوهسار

-فیشر، ارنست،1368 . تولید اجتماعی هنر، ترجمه[؟]،تهران. انتشارات سروش

-موسوی نامی اصفهان، محمدصادق، 1368.تاریخ گیتی گشا(در تاریخ زندیه) انتشارات امیرکبیر.چاپ دوم

-ملازاده، کاظم.1385.قلاع و استحکامات نظامی.ج6.تهران، نشر پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی

-نجومیان، امیرعلی.1387. تحلیل نشانه‌شناسی خانه‌های تاریخی کاشان.فصلنامه  نامه هنر، ش 2

-نوربرگ-شولتز، کریستیان1381،گزیده‌ای از معماری:معنا و مکان. ترجمه ویدا نوروز برازجانی، تهران. نشر جان و جهان

-نوربرگ-شولتز، کریستیان1381،معماری، حضور، زبان، مکان. تهران. نشر نیلوفر

- نیوتن، اریک،1377 . معنی هنر، ترجمه پرویز مرزبان، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم

-نوائی، عبدالحسین، 1376. کریم‌خان زند. تهران. انتشارات امیرکبیر

-ورهرام، غلام‌رضا، 1366، تاریخ سیاسی اجتماعی ایران در عصر زندیه، تهران، انتشار معین، چ اول

-هال،آلستر. بارنارد، نیکلاس.1379. گلیم‌های ایرانی. ترجمه: کرامت اله افسر.تهران، انتشار یساولی

-هاوزر، آرنولد،1363. فلسفه‌ی تاریخ هنر، ترجمه محمدتقی فرامرزی، تهران انتشارات نگاه

- Chandler,Daniel(1994) Semiotics:The Basics, Routledge,London

- Culler,Jonathan(2001) The Pursuit of signs,Routledge,London

- Eco.Umberto(1997)”Function and sign:The semiotics of Architecture” in ReThinking Architecture:A reader in Culture theory,ed.by Neil leach Routledge, London

-, Eco,Umberto. (1979)A Theory‌ of‌ Semiotics, Bloomington,‌ Indiana‌ Press,‌.

-, Eco,Umberto. , (1990).The Limits of‌ Interpretation,‌ Bloomington, Indiana University Press.

-Rapaport, Amos,(1969),”House Form & Culture, Prentice-Hall, London.  

-Norberg_ Schulz, ch. )1997(The Phenomenon of Place, Prinston, Architectural press, New York.