نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران، ایران

چکیده

فضای عمومی شهری، باید عرصه­ای همه­شمول باشد. علی­رغم این موضوع، همواره مواردی وجود داشته که فضای شهری نتوانسته است به این مهم دست یابد. در این میان اگر زنان به­عنوان نمونه­ای از گروه­های اجتماعی، حضورشان در فضا کاهش یابد، فضای شهری، به فضایی جنسیتی تبدیل می­شود. براین اساس این مقاله، با طرح مسئله‌ی فضای جنسیتی، بر آن است تا ابعاد فضای جنسیتی را در محلات تبیین نماید. پیش­فرض مقاله­ی حاضر، تأثیرگذاری شکل‌گیری فضاهای جنسیتی در محلات (که مهم­ترین بستر حضور و فعالیت زنان هستند) بر کاهش حضور و فعالیت زنان و شکل­گیری هویت جنسیتی زنان به عنوان یک زن سنتی است. در این نوشتار برای بررسی فضای جنسیتی، از نشانه‌شناسی ساختارگرا و پساساختارگرا استفاده شده است. نمونه­ی موردی به­منظور بررسیِ بازنمایی رابطه­ی فضا و جنسیت، نمونه­ای از فضاهای محله‌ای سنتی در تهران- میدان امام­زاده علی­اکبر در محله­ی چیذر- بوده است که در قالب روش تحقیق نشانه­شناسی دال‌ها، مدلول‌ها و انواع رمزگان­ها از خلال بررسی واحد تحلیل که در اینجا روایت‌های 30 زن از فضای محله­ای است شناسایی شده­اند. بررسی­ها حاکی از آن است که عملکرد جنسیتی و نمایش عملکرد فضا، دو عامل عمده در ایجاد فضای جنسیتی هستند که تصرف فضایی، زمانی و فعالیتی-رفتاری را جنسیتی می‌کنند. بدین ترتیب فضای خانه به­عنوان فضای درون، به فضای امن زنانه و فضای بیرون به فضای مردانه تبدیل شده است. این امر بدین معنی است که نگرش زنان به هویت خویش (در ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی)، ناشی از فضای جنسیتی و ایدئولوژی و اسطوره­سازی، به مثابه­ی یک زن مذهبی است. نتایج بررسی­ها همچنین نشان داد، رمزگان‌های کالبدی و فعالیتی در فضا (عملکرد جنسیتی فضا)، تحت تأثیر رمزگان اجتماعی - فرهنگی (نمایش عملکرد فضا) در ایجاد فضای نامطلوب برای زنان تأثیر داشته است. به استناد تحلیل روایت­های زنان، فضای جنسیتی در مقیاس محله، فضایی غیرپاسخده، ناامن، غیرپذیرنده، نامطلوب، مردانه و ناخوشایند است.

کلیدواژه‌ها

_         احمدی، ثریا، عقیلی، سید وحید و مهدیزاده، سید محمد (1394)، تحلیل نشانه­شناختی هویت جنسیتی در تلویزیون، زن در فرهنگ و هنر، دوره­ی 7، شماره­ی 1، 1-16.

_         آبوت، پ و والاس، ک (1388)، جامعه شناسی زنان، ترجمه­ی منیژه نجم عراقی، نشر نی، چاپ ششم.

_         اکو، امبرتو (1387)، نشانه شناسی، ترجمه­ی پیروز ایزدی، نشر ثالث، چاپ اول، تهران.

_         آلن، گراهام (1385)، رولان بارت، ترجمه­ی پیام یزدانجو، تهران: نشر مرکز.

_         برگر، آرتورآسا (1385)، نقد فرهنگی، ترجمه حمیرا مشیرزاده، نشر باز، تهران.

_         پاکزاد، جهانشاه (1391)، راهنمای طراحی فضاهای شهری در ایران، انتشارات شهیدی، چاپ ششم، تهران.

_         تانکیس، ف (1388)، فضا، شهر و نظریه اجتماعی، مناسبات اجتماعی و شکل های شهری، ترجمه­ی حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی، انتشارات دانشگاه تهران.

_         جنکینز، ریچارد (1381)، هویت اجتماعی، ترجمه­ی تورج یار احمدی، شیرازه، تهران.

_         چندلر، دانیل (1386)، مبانی نشانه شناسی، ترجمه­ی مهدی پارسا، شرکت انتشارات سوره­ی مهر، تهران.

_         دبیرمقدم، محمد  (1388)، معرفی و نقد کتاب مکاتب زبان‌شناسی نوین در غرب، مجله دستور، شماره پنجم، صفحات ۱۸۰ تا ۲۰۶

_         رضایی، محمد و افشار، سمیه (1389)، بازنمایی جنسیتی سریال­های تلویزیرونی (مرگ تدریجی یک رویا-ترانه­ی مادری)، زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان)، دوره­ی 1، شماره­ی 4، 75-94.

_         رنجبر، هادی و همکاران (1391)، نمونه­گیری در پژوهش­های کیفی: راهنمایی برای شروع، مجله علمی-پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران، سال دهم، شماره 3، صفحات 238-250.

_         سجودی، فرزان (1387)، نشانه شناسی کاربردی (ویرایش دوم)،  نشر علم، چاپ اول، تهران.

_         سجودی، فرزان (1388)، مسئله روش در نشانه شناسی: از روش شناسی اثبات گرا (پوزیتویستی) تا روش شناسی پیداشی، در نشانه شناسی: نظریه و عمل، نشر علم، چاپ اول، تهران.

_         سفیری، خدیجه و محمدی، سیده عقیله (1384)، هویت جنسیتی مادران و دختران، شکاف یا تفاوت؟ مجله­ی علوم اجتماعی، شماره­ی 2، 107-139.

_         سلطانی گرد فرامرزی، مهدی (1385)، نمایش جنسیت در سینمای ایران، مجله­ی پژوهش زنان، شماره 14، 61-92.

_         سوسور، فردینان (1378)، دوره­ی زبان شناسی عمومی، ترجمه­ی کوروش صفوی، چاپ دوم، انتشارات هرمس، تهران.

_         صفوی، کوروش (1380)،گفتارهایی در زبانشناسی، انتشارات هرمس، تهران.

_         صفوی، کوروش (1391)، معنی شناسی، انتشارات علم، تهران.

_         صفیئی، کامبیز و سلامی، مسعود (1390)، توضیح و معرفی متدلوژی رمزگان پنج­گانه­ی رولان بارت با نمونه­ی عملی از نمایشنامه­ی فیزیکدان­ها اثر فریدریش دورنمات، مطالعات نقد ادبی (پژوهش ادبی)، شماره­ی 24-25، 199-221.

_         عرشی­ها مریم السادات و مدیری، آتوسا (1390) تاثیر فضاهای جنسیتی شده براساس امنیت زنان نمونه های موردی: میدان مادر و میدان راه آهن، فصلنامه پژوهش اجتماعی، سال چهارم، شماره 13، 119-141

_         علی نقیان، شیوا (1395)، پرسمان مسئله‌ی جنسیت در ایران، انسان شناسی و فرهنگ.

_         غیاثوند، احمد (1393)، تاثیر فضاهای شهری مدرن بر بازاندیشی هویت جنسیتی زنان، مطالعات جنسیت و خانواده، سال دوم، دوره­ی اول، 79-98

_         فرانک، فرزانه (1390)، درآمدی بر تعامل مفاهیم جنسیت و فضا، صفه، دوره 21، شماره 53، صفحات 99-110.

_         کامل، آرام (1395)، فضای شهری و جنسیت، وب سایت فضا و دیالکتیک (http://dialecticalspace.com/urban-space-gender)

_         مسعود، عزیزی، فرید، عزیزی، حمید (1393)، بازنمایی زنان در تبلیغات تلویزیونی پودر لباسشویی پرسیل، فصلنامه­ی تحقیقات فرهنگی ایران، دوره­ی هفتم، شماره­ی 4، 189-212.

_         مارشال، ماترین و راس من، گرچن. ب (1381)، روش تحقیق کیفی، ترجمه­ی علی پارساییان و سید محمد اعرابی، تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.

_         مدنی پور، علی (1379)، طراحی فضاهای شهری، نگرشی بر فرآیندهای اجتماعی-مکانی، ترجمه­ی فرهاد مرتضایی، تهران: انتشارات شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.

_         Canter, D . )1977( A Psychology of Place, Architectural Press , London.

_         Cuthbert, A (2006), Chapter Six: The form of the cities, Black well Publishing.

_         Day, Kristen (2000). “The Ethic of Care and Women’s Experiences of Public Space.” Environmental Psychology 20, 103–124. 

_         Doan, Petra L. (2010). “Gendered Space” In Encyclopedia of urban studies, edited by Ray Hutchison, 298-302. Thousand Oaks: SAGE

_         Fiske, J. and  Hartley, J. (2003), Reading Tevevision, Oxford, U.K: Routledge.

_         Franck, Karen A., (2002) “Women and Environment,” in Handbook of Environmental Psychology, edited by Robert B. Bechtel, and Arza Churchman, 347-362.New York: John Wiley & sons.

_         Gehl, Jan (1987). Life between Buildings: using public space. Washington: Island pres.

_         Goffman, E 1979. Gender Advertisement. London: Macmillan.

_         Kimmel, Michael. 1997. the Gender Society. Oxford: Oxford University Press

_         Kiritani, Osamu. (2006) “Culture, Information, and Selection.” Journal of Literary Research online 18, 10-14.

_         Krenichyn, Kira. (2004) “Women and Physical Activity in an Urban Park: Enrichment and Support through an Ethic of Care.” Journal of Environmental Psychology 24, 117-130. 

_         Landes, Joan B .1998, Feminism, the Public and Private. New York: Oxford University Press.

_         Lotman, Yuri M, (1990) trans. Universe of Mind: A Semiotic Theory of Culture. London and New York: I.B. Tauris.

_         Lawanga, Margaret. (2001) “Gender, Environment and Sustainable Development.” Paper presented at Sustainable Development, Governance and Globalization Meeting: An African Forum for Strategic thinking Towards the Earth Summit 2002 and beyond, Nairobi, Kenya.

_         Massey, D (1994). Space, Place and Gender, London and Minneapolis, MN: University of Minnesota press.

_         Montgomery, J. (1998), Making a city: Urbanity, vitality and urban design, Urban Design, no. 1, 93-115.

_         Punter, J. (1991), Participation in the design of urban space, Landscape Design, 24-27.

_         Rendell, J. Penner, B. Borden, L. (2000). Gender space Architecture: an Interdisciplinary introduction, Routledge, London and New York.

_         Rose, G. (1993). Feminism and Geography: The Limits of Geographical Knowledge, Cambridge: Polity Press.