نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای معماری، دانشکده عمران، معماری و هنر، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استاد، دانشکده عمران، معماری و هنر، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

3 استاد، دانشکده عمران، معماری و هنر، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

نقش نور در تداعی معنا در فضاهای معماری قابل تأمل است و این مهم در معماری فضاهای مذهبی به ویژه مساجد به گونه ای درخور توجه تجلی یافته است. از دیرباز در بسیاری از مساجد و اماکن مذهبی توجه معماران و سازندگان بنا به نور و چگونگی ورود، تابش و انعکاس آن از مداخل ایجاد شده در بنا و توجه به جلوه های معنایی که با جهت دهی به نحوه ورود نور در فضای معماری انعکاس یافته اند بوده است. معمار ایرانی با نگاهی اندیشمندانه و متأثر از بینش اسلامی، نور را چون روحی بر این کالبد تابانیده است تا به آن جلوه ای معنایی ببخشد. در این پژوهش هدف آن است که نور در قرآن و تأثیری که نگاه قرآنی بر معماری ایرانی داشته است مورد بررسی قرار گیرد. فرضیه پژوهش بیان می دارد که از نمودهای برگرفته از آیات قرآن، گذر از تاریکی به نور و تقابل نور و تاریکی است که به عنوان یکی از مصادیق ارزشمند در معماری ایران مورد استفاده قرار گرفته است. روش انجام پژوهش، کیفی با رویکرد تفسیری می باشد و از روش تحلیل محتوای متن در برداشت از آیات قرآن استفاده شده است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که تقابل نور و تاریکی و حضور نور و سایه (تاریکی) در معماری و هدایتگری از تاریکی به روشنایی از مفاهیم و معانی ارزشمندی است که در معماری ایرانی نمود یافته است و در تعالیم قرآنی نیز بارها و بارها به آن ها اشاره شده است و در ایجاد فضایی معنوی نقش درخور توجهی را ایفا نموده اند. نور و سایه تمثیلی از مفاهیم ارزشمند نور و ظلمت در قرآن است و هدایتگری از سایه (تاریکی) به نور علاوه بر جنبه های فیزیکی و کالبدی، از دیدگاه معنایی نیز درخور
تامل است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Essay on Light and its Instances in Iranian Architecture; an Approach to Meaning in Architecture

نویسندگان [English]

  • Fariba Alborzi 1
  • Farah Habib 2
  • Iraj Etessam 3

1 Ph.D Candidate in Architecture, Faculty of Civil Engineering, Architecture and Art, Islamic Azad University (Science and Research Branch), Tehran, Iran

2 Professor, Faculty of Civil Engineering ,Architecture and Art, Islamic Azad University (Science and Research Branch), Tehran, Iran

3 Professor, Faculty of Civil Engineering,Architecture and Art, Islamic Azad University (Science and Research Branch), Tehran, Iran

چکیده [English]

Light plays a profound role in evoking meaning through architectural spaces. This has been strikingly manifested in the architecture of religious monuments particularly in mosques. From long ago, architects and builders have been exploring lighting effects reflected in many mosques and religious monuments, while figuring out the created meaningful visual effects in such architectural spaces. From an insightful perspective influenced by Islamic teachings, Iranian architects consider light a spirit casted on the structure to create a meaningful depiction. This paper attempted to examine how the concept of light in Quran has influenced the Iranian architectural style. It is assumed that implications from Quranic verses portray a transition from darkness to light and the contrast between light and dark, which can be considered a valuable role-model in the Iranian architecture. The research methodology involved an interpretivequalitative approach, and content analysis of Quranic scripture. The results of research indicate that the contrast of light and darkness, as well as involvement of light and shadow (dark) in architecture and the guidance through darkness to the light are amongst valuable concepts manifested in Iranian architecture, the concepts which are repeatedly referred to in Quranic instructions and have been of a great value in creating spiritual space. Light and shadow function as an allegory of the two valuable
concepts of light and darkness in Quran, and guidance from shadows (darkness) to light, besides physical and spiritual aspects, is semantically worthy of consideration.

کلیدواژه‌ها [English]

  • light
  • Quran
  • Architecture
  • Architecture of religious spaces
  • Iranian mosques
  • Meaning in architecture
-        اردلان، نادر؛ بختیار، لاله (1380). حس وحدت، ترجمه: حمید شاهرخ، اصفهان: نشر خاک.
-        اکبری، فتحعلی (1387). درآمدی بر فلسفه اشراق، آبادان: نشر پرسش.
-        امرایی، مهدی (1383). ارسی، پنجره‌های رو به نور، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ اول.
-        امین رضوی، مهدی (1377). سهروردی و مکتب اشراق، ترجمه: مجد‌الدین کیوانی، تهران: نشر مرکز.
-        ایگن، ام. دیوید؛ اولگیای، ویکتور (1389). روشنایی و نورپردازی در معماری، ترجمه: محمد طلوع خراسانیان، تهران: دایره صنعت و نشر طراح.
-        بلخاری قهی، حسن (1384). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی، دفتر دوم: کیمیای خیال، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، چاپ اول.
-        بورکهارت، تیتوس (1365). هنر اسلامی، زبان و بیان، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، تهران: انتشارات سروش.
-        بورکهارت، تیتوس (1376). «روح هنر اسلامی» در مبانی هنر معنوی، ترجمه: سیدحسین نصر، تهران: دفتر مطالعات دینی هنر، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
-        بورکهارت، تیتوس (1386). مبانی هنر اسلامی، ترجمه: امیر نصری، تهران: انتشارات حقیقت.
-        پالاسما، یوهانی (1390). چشمان پوست، معماری و ادراکات حسی، مقدمه: استیون هال، ترجمه: رامین قدس، تهران: پرهام نقش و گنج هنر.
-        پوپ، آرتور آپهام (1373). معماری ایران، ترجمه: غلامحسین‌ صدری افشار، تهران: انتشارات فرهنگان.
-        حیدری، شاهین (1388). معماری و روشنایی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-        صادقی فسایی، محمد (1384). ایران ما: استان اصفهان، پیش گفتار و کنار نوشته‌ها: سهراب مهدوی و سیمین دهقانی، تهران: انتشارات زرین و سیمین.
-        فلامکی، محمد منصور (1386). ریشه‌ها و گرایش‌های نظری معماری، تهران: نشر فضا، چاپ دوم.
-        قرآن کریم، ترجمه: مهدی الهی قمشه‌ای.
-        کربن، هانری (1382). روابط حکمت اشراق و فلسفه ایران باستان، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
-        کمالی‌زاده، طاهره (1389). مبانی حکمی هنر و زیبایی از دیدگاه شهاب‌الدین سهروردی، تهران: فرهنگستان هنر، مؤسسه تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
-        گروتر، یورگ (1375). زیبا شناختی در معماری، ترجمه: جهانشاه پاکزاد، عبدالرضا همایون، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
-        ‌مایس، پی‌یر فون (1384). نگاهی به مبانی معماری از فرم تا مکان، ترجمه و تعلیق: سیمون آیوازیان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.
-        معماریان، غلامحسین (1384). سیری در مبانی نظری معماری، تهران: انتشارات سروش دانش.
-        نجم‌آبادی، محمد‌حسین (1381). مسجد شیخ لطف‌الله و ویژگی‌های آن، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
-        نصر، سید‌حسین (1357). هنر و معنویت اسلامی، ترجمه: رحیم قاسمیان، تهران: نشر دفتر مطالعات دینی هنر.
-        نصر، سید‌حسین (1361). سه حکیم مسلمان، ترجمه: احمد آرام، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
-        نور بختیار، رضا (1380). اصفهان موزه همیشه زنده، متن: احمد میر علائی، اصفهان: رضا نوربختیار، چاپ چهارم.
-        نوربرگ- شولتز، کریستیان (1382). گزینه‌ای از معماری: معنا و مکان، ترجمه: ویدا نوروز برازجانی، تهران: نشر جان جهان.
-        Alexander Ch. (1979). The Timeless Way of Building, New York: Oxford university press.
-        Ander GD. (1995). DayLighting Performance and Design, New York: Van Nostrand Reinhold.
-        Tregenza P., Wilson M. (2011). Daylighting: Architecture and Lighting Design, London: Routledge.