نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، خراسان رضوی، ایران.

چکیده

محله دارای پیشینه ای طولانی در شهرنشینی ایران است. در حال حاضر محلات نقش مهمی را در برنامه‌ها و طرحهای محلی در شهرها و جایگاه مهمی را در توسعه شهری بر عهده دارند. یکی از موضوعات مهم در ارتباط با مفهوم محله ای، تعیین مناسب و صحیح از قلمرو محلات و نقش ساکنین محله در این میان است. در این زمینه با وجود مطالعات انجام شده در کشورهای غربی، مطالعات بسیار کمی در داخل کشور انجام شده است. هدف تحقیق این است که اولاً میزان جمعی بودن ادراک ساکنین از قلمرو محلات را مشخص نماید و ثانیاً چگونگی تاثیر متغیرهای جنسیت، سن،تحصیلات، اشتغال، مدت زمان سکونت، نوع مالکیت ،نحوه اقامت و داشتن روابط همسایگی را در ادراک ساکنین از قلمرو محلات بررسی و تحلیل نماید. روش تحقیق کمّی و پیمایشی به همراه تحلیل‌های آماری و تحلیل اطلاعات مکانی است. به این منظور تعداد 600 پرسشنامه ترکیبی به همراه نقشه ضمیمه در 6 محله از محله بندی طرح تفصیلی شهر مشهد توزیع گردید. روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای بود. نقشه‌های ادراکی به دست آمده از قلمرو محله با استفاده از GIS مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج آزمون‌های آماری  نشان می دهد ادراک ساکنین از قلمرو محلات با محله‌های قراردادی که طرحهای توسعه شهری آن را تعریف می کنند، تفاوت دارد. میانگین مساحت قلمرو ادراکی محله در بافتهای مختلف شهری با یکدیگر دارای تفاوت معنی دار است. همچنین گروه مردان و مالکین واحد‌های مسکونی به صورت معناداری نسبت به گروه‌های دیگر ، قلمرو محله را بزرگتر ادراک می‌نمایند و ساکنینی که خانه دار هستند و محصّلین نسبت به گروه‌های دیگر شاغلین، به طور معنا داری قلمرو محله را کوچکتر ادراک می‌نمایند. همچنین مقاله توصیه هایی در مورد به کار گیری ادراک ساکنین در فرآیند تعیین قلمرو محلات را ارائه می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

-      اشرف، احمد (1353). ویژگی های شهرنشینی در ایران دوره اسلامی، نامه علوم انسانی، شماره 4، دوره اول.

-    برنون، وحید؛ ناصر براتی؛ آزاده شاهچراغی (1395). تعریف قلمرو محلات: تحلیلی مفهومی با تاکید بر ابعاد روانی- ادراکی و ارائه مدل مفهومی، مدیریت شهری، 42،326-313.

-      توسلی، محمود (1376). اصول و روشهای طراحی شهری و فضاهای مسکونی در ایران جلد اول،چاپ چهارم، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.

-      ثقه الاسلامی، عمید الاسلام؛ امین زاده، بهناز (1388). رویکردی تحلیلی به شناخت مفهوم محله در شهرهای معاصر ایران، مجله هنرهای زیبا، 39، 92-81.

-      حافظ نیا، محمدرضا (1387). مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت).

-      حبیبی، سید محسن (1380). از شار تا شهر (تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، تفکر و تاثر)، چاپ سوم، تهران، دانشگاه تهران.

-      دواس،دی.ای (1383). پیمایش در تحقیقات اجتماعی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران، نشر نی.

-      زیاری، کرامت‌اله (1384). برنامه ریزی کاربری اراضی شهری،چاپ دوم، یزد، دانشگاه یزد.

-      سلطان‌زاده، حسین (1367). مقدمه ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، چاپ دوم، امیر کبیر، تهران.

-      سلطان زاده، حسین (1368). محله‌ها و واحدهای مسکونی در ایران، در شهرهای ایران،جلد سوم، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران، جهاد دانشگاهی.

-      سعید نیا، احمد (1385). کتاب سبز راهنمای شهرداری‌ها (نظام مراکز شهری و فضاهای مسکونی)، چاپ دوم، تهران، سازمان شهرداریهای کشور.

-      شیعه، اسماعیل (1382). مقدمه ای بر برنامه ریزی شهری،چاپ سیزدهم، تهران، دانشگاه علم و صنعت ایران.

-      فلامکی، محمد منصور (1374). باز زنده سازی بناها و شهرهای تاریخی،چاپ سوم، تهران، دانشگاه تهران.

-      مرکز آمار ایران (1395). آمار بلوک‌های جمعیتی شهر مشهد.

-      Campbell E, Henly JR, Elliott DS, Irwin K (2009). Subjective constructions of neighborhood boundaries: lessons from a qualitative study of four neighborhoods, Journal of Urban Affairs, Vol. 31, No. 4, pp. 461-490.

-      Chaskin RJ (1995). Defining neighborhood: history, theory and practice, The chapin Hall center for children at the university of Chicago, Chicago.

-      Coulton C, Korbin J, Chan T, Su M (2001). Mapping residents' perception of neighborhood boundaries: A methodological note, American Journal of Community Psychology, Vol. 29, No. 2, pp. 371-383.

-      Coulton C (2012). Defining Neighborhoods for Research and Policy, Cityscape, Vol. 14, No. 2, pp. 231-234.

-      Downs RM, Stea D (1973). Cognitive maps and spatial behavior: Process and Products. In R. M. Downs and D. Stea(Eds.), Image and Environment: Cognitive Mapping and Spatial Behavior , pp. 8-26, Chicago , Aldine Transation.

-      Guest AM, Lee BA (1984). How urbanites define their neighborhoods, Population and Environment, Vol. 7, No. 1, pp. 32-56.

-      Haeberle SH (1988). People or place: Variations in community leaders’ subjective definition of neighborhood, Urban Affairs Quaterly.

-      Haney WG, Knowles EC (1978). Perception of Neighborhood by city and suburban residents, Human Ecology, Vol. 6, No. 2, pp. 201-214.

-      Hester RT (1984). Planning Neighborhood Space with People, University of California, Berkeley.

-      Hunter A (1974). Symbolic Communities: The persistence and change of Chicago ‘s local communities: Chicago, University of Chicago Press.

-      Keller S (1968). The urban neighborhood: A sociological perspective, New York: Random House.

-      Kitchin R (1994). Cognitive Maps: What are they and why study them? Environmental Pshycology,Vol. 14, pp. 1-19.

-      Lee T (1968). Urban neighborhood as a socio-spatial schema, Human Relations, Vol. 21, No. 3, pp. 241-267.

-      Lee T (1973). Psychology and living space, In R.M. Downs & Stea (Eds.), Image and environment: Cognitive mapping and spatial behavior, pp. 87-108, Chicago: Aldine.

-      Lee BA, Campbell KE (1997). Common Ground? Urban neighborhoods as survey respondents see them, Social Science Quarterly, Vol. 78, No. 4, pp. 922-936.

-      Lee T (1968). Urban neighborhood as a socio-spatial schema, Human Relations, Vol. 21, No. 3, pp. 241-267.

-      Lohmann A, McMurran G (2009). Resident-Defined neighborhood Mapping Using GIS to Analayze Phenomenological Neighborhoods, Joutnal of Prevention and Intervention in the Community, Vol. 37, No. 1, pp. 66-81.

-      Mumford L (1961). The city in history; its origins, its transformations, and its prospects, Fine Communication.

-      Ohmer ML, Coulton C, Freedman D, Sobeck JL, Booth J (2018). Methodological approaches, Measures for community and neighborhood researches, Sage Pub Inc.

-      Rapoport A (2001). The role of neighborhoods in the success of cities, paper presented at the WSE, symposium “Defining success of the city in the 21 century”, Berlin.

-      Rohe WM (2009). From local to global, one hundred years of neighborhood planning, Journal of the American Planning Association, Vol. 75, No. 2, pp. 209-230.

-      Smith ME (2010). The archaeological study of neighborhoods and districts in ancient cities, Journal of Anthropological Archaeology, Vol. 29, No. 2, pp. 137-154.

-      Urban Task Force (1999). Towards an Urban Renaissance, Final Report, HMSO, London.