بررسی وضعیت هوشمندی شهر تهران از منظر رویکرد حق به شهر
دوره 16، شماره 1، شهریور 1404، صفحه 19-36
https://doi.org/10.30475/isau.2025.443821.2134
کیارش کاظمی، مریم محمدی
چکیده در سالهای اخیر توجه ویژهای به مفهوم شهر هوشمند شده است، در این ارتباط از خلال رویکردهای متفاوت به این مفهوم، رویکردهایی چون حق به شهر هوشمند، مورد توجه قرار گرفته است. هدف مقالهی حاضر آن است تا این رویکرد را در شهر تهران بررسی کند. بنابراین پس از پرداختن به ادبیات جهانی در این حوزه، ابعاد و مولفههای آن با توجه به شرایط فعلی تهران از منظر پژوهشگران (دو حوزهی حق به شهر و شهر هوشمند) با استفاده از پارادایم برساختگرایی و تحلیل محتوای کیفی، ارائه شده است. بهمنظور جمعآوری دادهها از روش مصاحبهی نیمهساختاریافته استفاده و اطلاعات پس از پیادهسازی، کدگذاری باز شده و سپس مقولهها و زیرمقولهها با توجه به اشتراکات معنایی شناسایی و در نتیجه مفاهیم اصلی و فرعی که نشاندهندهی چارچوب مفهومی حق به شهر هوشمند در تهران است، تدوین شده است. شیوهی شناسایی پژوهشگران، در گام اول هدفمند بوده و چهار نفر (دو پژوهشگر از هر دو حوزه) انتخاب و پس از آن به روش گلوله برفی، سایرین شناسایی شدهاند و مصاحبه با 24 پژوهشگر به اشباع نظری رسیده است. در ادامه، سند برنامهی هوشمند تهران (1400) و سند طرح جامع (1386) و برنامه چهارم تحول و پیشرفت شهر تهران (1401) بهعنوان اسناد فرادست بهمنظور شناسایی میزان تاکید آنها بر ابعاد حق به شهر هوشمند، با روی تحلیل محتوای کیفی، بررسی شدهاند. مدل حق به شهر هوشمند در تهران مشتمل بر ابعاد زیر به ترتیب اولویت است: حق به امنیت هوشمند، حق به داده هوشمند، حق به فناوری هوشمند، حق به مردم هوشمند، حق به تحرک هوشمند، حق به زندگی هوشمند، حق به حکمروایی هوشمند، حق به زیرساخت هوشمند، حق به خدمات هوشمند، حق به اقتصاد هوشمند و حق محیط زیست هوشمند است. همچنین با توجه به ویژگیهای بستر، شش تناقض «شهر هوشمند: در خدمت مردم یا ایدئولوژی»، «شهر هوشمند: تأمین کننده امنیت یا کنترل کننده شهروندان»، «شهر هوشمند: تلاشی در جهت فعال کردن شهروندان یا منفعل کردن آنان»، «مشارکت در شهر هوشمند: مشارکت شهروندان یا عاملان خاص حکومتی»، «تصاحب شهر هوشمند: توسط حکومت یا شهروندان» و «شهر هوشمند: در دسترس همه شهروندان یا سرمایه داران» در ارتباط با حق به شهر هوشمند در تهران شناسایی شده است. براساس نتایج بهدست آمده در اسناد نیز، بیشترین توجه به حق به زیرساخت هوشمند و کمترین توجه را به حق به زیرساخت هوشمند بوده است.