معماری و شهرسازی ایران(JIAU)

چکیده مازاری یا حناسایی، پیشه‌ای کهن است که بقایا و آثار مادی منتسب به آن در شهرهایی چون یزد، بم و زاهدان در امتداد راه ادویه دیده می‌شود. آن‌ها نقش مهمی در فرهنگ و اقتصاد شهرهایی چون یزد داشته‌اند و قرن‌ها با تولید محصولاتی از قبیل حنا و بوته‌های گیاهی دیگر در تأمین بخشی از خوراک، درمان و بهداشت مردم یزد مشارکت می‌کردند. بقایای مازاری‌ها در یزد مربوط به پیش از دوره قاجار بوده و در کوی میرچخماق قرار گرفته‌است. مازارها در دوره پهلوی به دلیل مسائل بهداشتی و حقوقی به کوی اتابکی تغییر موقعیت می‌دهند و به این دلیل بنیان آن‌ها دچار تغییر می‌گردد. مسأله تحقیق لزوم دسترسی به اطلاعات عمیق‌تر درباره ویژگی‌های کالبدی و کارکردی مازاری‌ها است. هم اکنون بسیاری از آن‌ها در حال تغییر کاربری و رهاشدگی هستند و تعداد اندکی نیز با تغییرات نامناسب در کالبد مواجه شده‌اند. هدف پژوهش فهم پیشه و معماری حناسایی در شهری چون یزد است. مقاله پیش‌رو سعی کرده است ضمن شناخت موضوع به بررسی پرسش‌هایی درباره سیرتحول مازاری‌ها و عوامل مؤثر بر آن بپردازد و برای نیل به آن از روش تفسیری و رهیافت تفسیری-تاریخی استفاده کرده است.
این مقاله به این نتیجه رسیده است که فرآیند تحول کالبدی و کارکردی مازاری‌های یزد در چهار دوره؛ قاجار، پهلوی اول، پهلوی دوم و حال حاضر قابل بررسی است و چهار عامل؛ زیست محیطی و بهداشتی، اقتصادی، مدیریتی و قانونی و اجتماعی و فرهنگی در آن تأثیر بسزایی داشته‌است. شهرهایی چون یزد می‌توانند با نگاه به تجارب بین‌المللی در این زمینه و با تأسیس مراکز احیاء حنا با مشارکت دینفعان و ذیمدخلان به توسعه نقش این مجموعه‌ها در اقتصاد داخلی و خارجی کمک کنند و به رفع چالش‌ها بپردازند.

چکیده میراث معماری صنعتی نقشی مهمی را در بازخوانی هویت و میراث شهرها ایفا می‌کنند. آغاز جریان پساصنعتی در شهرها منجر به متروکه شدن بخشی از ابنیه صنعتی گردید، هرچند که این فضاها به مثابه فرصت‌های بازآفرینی شهری و استفاده مجدد تطبیقی می‌باشند که دارای مشکلات اجتماعی و زیست محیطی نیز هستند. با فراگیر شدن رویکرد استفاده مجدد تطبیقی به عنوان راهکاری به منظور حفاظت پایدار، میراث معماری صنعتی نیز به عنوان فضاهایی منعطف به منظور اتخاذ کاربری‌های جدید در دستور کار قرار گرفتند. این پژوهش در پی آن است از طریق بازخوانی و واکاوی نظریه‌ها، اسناد بین‌المللی مرتبط و تدوین چارچوب نظری، با اتخاذ رویکرد تصمیم‌گیری چندمعیاره(MCDM) و تحلیل داده‌ها از طریق روش تحلیل سلسله مراتبی(AHP) درنرم‌افزار ExpertChoice، بهترین کاربری را از میان سه گزینه پیشنهادی برای کارخانه شرکت فرش کرمان که از آثار میراث صنعتی دوران پهلوی کرمان و یکی از مراکز مهم تولید و صادرات فرش در جنوب شرقی کشور بوده است ارائه نماید. یافته‌های حاصل از پژوهش حاضر نشان می‌‌دهد که کاربری «صنایع خلاق» می‌تواند ضمن ارتقاء سطح اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی محله، منجر به ارتقاء خلاقیت در سطح شهر و منطقه گردد و حفاظت از ارزش‌های ملموس و ناملموس مجموعه را تضمین نماید. این پژوهش در پی آن است از طریق بازخوانی و واکاوی نظریه‌ها، اسناد بین‌المللی مرتبط و تدوین چارچوب نظری، با اتخاذ رویکرد تصمیم‌گیری چندمعیاره(MCDM) و تحلیل داده‌ها از طریق روش تحلیل سلسله مراتبی(AHP) درنرم‌افزار ExpertChoice، بهترین کاربری را از میان سه گزینه پیشنهادی برای کارخانه شرکت فرش کرمان که از آثار میراث صنعتی دوران پهلوی کرمان و یکی از مراکز مهم تولید و صادرات فرش در جنوب شرقی کشور بوده است ارائه نماید. یافته‌های حاصل از پژوهش حاضر نشان می‌‌دهد که کاربری «صنایع خلاق» می‌تواند ضمن ارتقاء سطح اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی محله، منجر به ارتقاء خلاقیت در سطح شهر و منطقه گردد و حفاظت از ارزش‌های ملموس و ناملموس مجموعه را تضمین نماید.

چکیده برج و باروهای شهری به عنوان یکی از الزامات اساسی در دفاع از سکونت‌گاه‌ها در طول تاریخ در سرزمین‌های مختلف ایفای نقش کرده‌اند. نمونه‌های زیادی از برج و باروهای شهری در فلات ایران، به عنوان یکی از سرزمین‌های دارای سابقه‌ی طولانی زیست شهرنشینی، دیده می‌شود. این آثار به عنوان میراث شهرهای تاریخی واجد حفاظت هستند و جهت حفاظت از آن‌ها شناخت روند تحولات آن‌ها ضروری است. این پژوهش از طریق موردپژوهی انجام گرفته و برج و باروی میبد به عنوان یک اثر خاکی و بومی که دارای نقشی اساسی در تضمین حیات زیستگاه میبد در طول تاریخ بوده، مطالعه شده است. به منظور شناخت برج و باروی میبد و تحولات آن‌، این اثر از دو زاویه‌ی شناخت ویژگی‌های کالبدی و شناخت تغییرات و تحولات برج و بارو بررسی شد. در این پژوهش وضعیت اثر در ارتباط با جایگاه شارستان میبد در پنج دوره تاریخی مورد توجه قرار گرفت. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که این اثر در دوره‌های تاریخی مختلف با توجه به جایگاه شهر هر دوره‌ی زمانی دستخوش تحولاتی شده تا به شاکله کنونی رسیده است. تحولات برج و بارو و شارستان را می‌توان بر اساس‌ شواهد میدانی و اسناد تاریخی در سه مرحله شکل‌گیری و رشد، تکامل و افول طبقه‌بندی کرد. هم‌چنین این پژوهش نشان داده که بیشترین میزان مداخلات مخرب با ورود خیابان‌سازی‌های مدرن و جریانات توسعه‌ی شهری روی داده است؛ این در حالی است که تغییرات تا پیش از این زمان در هماهنگی با نیروهای طبیعی در پاسخ به نیازهای انسان‌ها و با به کارگیری فناوری‌های بومی، به صورت حداقلی و بدون متحول کردن آنیِ شاکله‌ی کلی آن بوده است.

چکیده بناهای تاریخی به واسطه وجود ارزش‌های متنوع در ماهیت اصیل خود، شایسته حفاظت و انتقال به نسل‌های آتی هستند. حفاظت از این ابنیه در برابر مخاطرات طبیعی و فرسودگی‌های حاصل از تطویل عمر آن‌ها از جمله امور رایج در رابطه با میراث معماری است که با ورود به روند طبیعی زندگی اثر و اعمال تغییراتی در آن از طریق مداخلات مرمتی صورت می‌پذیرد. مداخلات مرمتی به دلیل حساسیت‌های موجود پیرامون نقش آن‌ها در تداوم حیات اثر و هم‌چنین حفظ اصالت و ارزش‌های میراثی آن، عموماً با چالش‌هایی مواجه‌اند که مرمت‌گران را دچار دشواری‌هایی در زمینه انتخاب روش‌ها و فنون مرمتی مناسب‌ می‌نمایند. از این‌رو به نظر می‌رسد که مرمت‌گران نیاز به مؤلفه‌هایی جهت تسهیل ارزیابی و گزینش روش‌ها و فنون مرمتی مناسب و کاهش معضلات پیش‌روی خود در این رابطه دارند. مناسب‌ترین بستر جهت دستیابی به چنین مؤلفه‌هایی، اصول و رهنمودهای موجود در قالب اسناد بین‌المللی حفاظت حاصل از نشست‌های تخصصی کارشناسان این حوزه در دهه‌های گذشته است. از این‌ جهت و با توجه به اهمیت موضوع، دستیابی به مؤلفه‌های ارزیابی و گزینش روش مناسبِ مداخله مرمتی در میراث معماری مبتنی بر محتوای اسناد بین‌المللی حفاظت به عنوان هدف اصلی پژوهش برگزیده شده است. پژوهش دارای رویکرد کیفی است و از راهبرد استقرایی سود می‌برد. داده‌های مورد نیاز تحقیق با استفاده از بررسی اسنادی به عنوان یکی از تکنیک‌های مطالعات کتابخانه‌ای، گردآوری شده و چگونگی تجزیه‌وتحلیل اطلاعات نیز بر مبنای تئوری زمینه‌ای و استفاده از نرم‌افزار Maxqda صورت پذیرفته است. نتایج حاصل از پژوهش شامل ۳۹ مؤلفه در چهار گروه مؤلفه‌های ارزیابی هدف‌ مداخله با تأکید بر حفظ ارزش‌های میراثی، حفظ اصالت اثر و اهمیت فرهنگی مکان، مؤلفه‌های ارزیابی منطق، تناسب و فرآیند اقدام، مؤلفه‌های سنجش سطح و نوع مداخله به ویژه برگشت‌پذیری و حداقل مداخله و همچنین مؤلفه‌های ارزیابی نهایی مداخله منتخب، ارائه گردیده است.