انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران معماری و شهرسازی ایران(JIAU) 2228-589X مقالات آماده انتشار 2026 08 29 A Grounded Theory-Based Study of `Functionality` in the Built Environment: The Case of Pahlavi Era Historic Houses in Tehran مبانی «عملکردی بودن» در محیط ساخته‌شده؛ واکاوی داده‌بنیاد با تکیه بر تجارب بازاستفادۀ انطباقی از خانه‌های تاریخی دورۀ پهلوی تهران 251857 10.30475/isau.2026.441263.2127 FA ایمان رحیم نیا دکتری معماری اسلامی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. 0009-0006-7170-8278 فرزین حق پرست استاد، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران. 0000-0002-5419-2285 Journal Article 2024 02 02 The inherent connection between human life and the built environment necessitates a comprehensive understanding of the ongoing functionality of buildings beyond their initial design. This research aims to develop a conceptual model that captures the intricate requirements and complexities of the human-environment relationship. Employing a qualitative approach grounded in critical realism, the study utilizes the grounded theory. Through an examination of ten historic houses from the Pahlavi period in Tehran, the research draws upon interviews with 52 respondents, supplemented by data from reliable sources and field observations. MAXQDA20 software facilitated the coding process and data analysis. The outcomes reveal three main categories, namely "audience needs/expectations," "lived experience", and "built environment," along with their interconnections. The conceptual model proposes that achieving functionality entails a delicate balance between user needs/expectations and their representation within the built environment. Psychological, physiological, and special expectations are harmonized through proportional arrangements, ensuring the functionality of the space. The built environment serves as a platform, leveraging its physical and non-physical attributes to provide, restrict, strengthen, or weaken the conditions necessary for balance. This research contributes to the understanding of functionality in adaptive reuse, providing valuable insights for architectural practice and decision-making processes. عملکرد بناها به‌واسطه ضرورت‌های استفاده و ارتباط انسان با محیطِ ساخته‌شده، دائماً در طول حیات بنا و در ارتباط تنگاتنگ با زندگی انسان در جریان است؛ فلذا نمی‌توان آن را وابسته به بنا یا صرفاً جزئی از برنامۀ اولیۀ آن در طراحی معماری تلقی کرد. هدف این پژوهش دستیابی به مدل مفهومی از عملکردی بودن است که اقتضائات و پیچیدگی‌های رابطۀ انسان-محیط در آن دیده شده و بتوان ضمن شناخت وجوه و مراتب این تعامل، به سازوکار تحقق آن پی برد.<br>الگووارۀ واقع‌گرایی انتقادی با رویکرد کیفی و استفاده از روش داده‌بنیاد (گراندد تئوری) در این تحقیق بکارگیری شده است. در این راستا با تمرکز بر تجارب بازاستفاده از بناهای تاریخی به‌عنوان محیط ساخته‌شده، 10 مورد از خانه‌های تاریخی دورۀ پهلوی در تهران مورد بررسی قرار گرفته و طی مصاحبه با 52 مخاطب و تلفیق با سایر داده‌های برآمده از منابع معتبر و مشاهدات میدانی، جهت انجام فرآیند کدگذاری و تحلیل داده با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA20 مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌اند. نهایتاً ضمن طبقه‌بندی کدهای اولیه (531 کد) و محوری (9 کد)، با دستیابی به 3 مقولۀ اصلی شامل «نیازها/انتظارات مخاطبان»، «تجربۀ زیسته» و «محیط ساخته‌شده» و ارتباطات میان این عوامل در لایه‌های زیرین واقعیت، سازوکار تحقق مقولۀ اصلی تحقیق با عنوان «عملکردی بودن» در چارچوب مدل مفهومی ارائه گردیده است.<br>نهایتاً، «عملکردی بودن» به‌عنوان حالت تعادلی میان نیازها/ انتظارات کاربران و تجربۀ زیستۀ کاربران در بستر محیط ساخته‌شده تعریف شده؛ بدین ترتیب که هر دسته از نیازها شامل روانی، فیزیولوژیک و عالی/انتظارت ویژه، بسته به ماهیت خود، طی ترتیبات فرآیندی و یا تناسبی (بازنمودها) در حالت تعادل قرار گرفته که امر عملکردی بودن را رقم می‌زند. بدون شک نقش محیط ساخته‌شده در این‌جا، به‌عنوان بستری‌ست که با تکیه بر ویژگی‌های کالبدی و غیرکالبدی خود، نقش تأمین‌کنندگی/ محدودکنندگی یا تقویت‌کنندگی/ تضعیف‌کنندگی را در برقراری شرایط تعادل ایفا خواهد نمود.