نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 استادیار، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

3 استاد، گروه معماری، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

4 استادیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه سوره، تهران، ایران.

چکیده

شهر اصفهان در عصر صفوی، تجلی ­گاه وجوه مختلف هنر، معماری و شهرسازی بوده است. نگرش ­های ویژه به فعالیت­ های اجتماعی در این عصر سبب ایجاد فضاهای جمعی متنوعی در شهر شده بود. یکی از مهم­ترین این فضاها در این دوره پل­ های شهری هستند که به­ گونه ­ای منحصربه‌فرد به‌عنوان بستر شکل­ گیری فضاهای جمعی در اصفهان در گذشته­ ایفای نقش کرده­ اند و این امر تا به امروز امتدادیافته است. این پژوهش در پی تبیین مؤلفه‌های تأثیرگذار بر حضور مخاطبان، در پل ­های ساخته­ شده ­ی عصر صفوی، به‌عنوان فضاهای جمعی پویا در جامعه امروزی است. ازاین‌رو با انتخاب دو نمونه ­ی مورد مطالعه، پل ­های خواجو و الله­ وردی­ خان، سعی در واکاوی علل اقبال عمومی آن‌ها و یافتن عوامل تأثیرگذار ادراکی و عملکردی پل­ ها است که به نیازهای معاصر پاسخگو م ی­باشد. نوع تحقیق در این پژوهش کیفی است و با استفاده از نظریه داده بنیان سعی در شناخت زندگی اجتماعی در زمان حال دارد. ابزار پژوهش مصاحبه است و این مصاحبه­ ها بر اساس سؤالات تنظیم‌ شده بر مبنای دو حوزه ادراکی و رفتاری مخاطب در ارتباط با محیط پل و از طریق تحلیل محتوای کیفی منجر به دستیابی به نتیجه مطلوب می ­شود. مؤلفه‌های معماری تأثیرگذار در حضور افراد در این پل­ ها شامل 12 مؤلفه کلی در دو حوزه ادراکی و شناختی می ­باشد که هرکدام از چند زیر مقوله تشکیل‌شده‌اند. پل­ های تاریخی اصفهان با اثربخشی بر لایه­ های ادراکی مخاطب (نظیر: زیبایی­شناسی، حافظه فردی و جمعی و خاطره­ انگیزی) موجب شکل­ گیری رفتارهای فردی و جمعی ویژه و تجلی آن در بستر فضای پل‌شده و نمود بارزی از فضای جمعی تاریخی و روابط اجتماعی در شهر معاصر را به منصه­ ی ظهور می­ گذارد.

کلیدواژه‌ها

ایروانی، محمود و خداپناهی، محمد کریم(1383). روانشناسی احساس و ادراک، تهران: انتشارات سمت

پاکزاد، جهانشاه و بزرگ، حمید (1398). الفبای روانشناسی محیط برای طراحان، تهران: انتشارات آرمانشهر.

پوپ، آرتور و اکرمن، فیلیس. (1387). سیری در هنر ایران؛ از دوران پیش‌ازتاریخ تا امروز. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.

تاورنیه، ژان باپتیست. (1363). سفرنامه تاورنیه. ترجمه ابوتراب نوری. اصفهان: انتشارات کتابخانه سنایی.

دلاواله، پیترو. (1348). سفرنامه، ترجمه شعاع­الدین شفا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

رفیعیان، مجتبی و خدایی، زهرا(1388). بررسی شاخص­ها و معیارهای موثر بر رضایتمندی شهروندان از فضاهای عمومی شهری، نشریه راهبرد، 53.

حبیبی، سید محسن. (1378). جامعه مدنی و حیات شهری. هنرهای زیبا، 7، 21-33.

ستارزاد فتحی، مانی، زارعی، مجید و هاشم­پور، رحیم. (1398). ﺗﺤﻘﯿﻖ درﺑﺎرة ﻣﺒﺎدی ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺷﻬﺮی رﻓﺘﺎرﮔﺮا و دﻣﻮﮐﺮاﺗﯿﮏ؛ ﯾﮑﭙﺎرﭼﻪ ﻧﻈﺮﯾﺎت. انجمن معماری و شهرسازی، 10(18)، 61-84.

فرشاد، مهدی. (1396). تاریخ مهندسی در ایران. تهران: نشر میر ماه.

فرشید نیک، فرزانه و افهمی، رضا. (1389). پل-سکونتگاه: سیر تکامل پیوستگی کارکرد عبور و سکونت در پل­های ایران. هنرهای زیبا، 41، 66-55.

قرایی، فریبا و عینعلی، عطیه(1398). نقش ادراک محیطی در فهم و طراحی منظر فرهنگی فضاهای ورودی شهرها، مورد مطالعاتی: ورودی غربی گرگان. نشریه معماری و شهرسازی آرمان شهر، 12(27)، 145-154.

مخلصی، محمدعلی. (1379). پل­های قدیمی ایران. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

مروج تربتی، خاطره و پورنادری، حسین. (1392). بررسی تداوم سنت­های مؤثر در شکل­گیری پل خواجو: بر اساس مطالعه تطبیقی پل­­های تاریخی شهر اصفهان. باغ نظر، 10(27)، 70-61 .

مسعود لواسانی، منا. (1393). ردپای زندگی در شهر، مفهوم فضای جمعی در شهرهای هند. هنر و تمدن شرق، 2(6)، 42-51.

ناظمی، الهام، حبیب، فرح و ماجدی، حمید. (1394). کارکرد پل به‌عنوان فضای شهری. جغرافیا و مطالعات محیطی، 4(16)، 23-34.

هاشمی، سیدمهدی. (1396). پل از منظر معماری. تهران: دانشگاه تهران.

هنرفر، لطف­الله. (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان. اصفهان: ثقفی.

Carr, S., Francis, M., Rivlin, L. G., & Stone, A. M. (1992). Public Space, Cambridge, Cambridge University Press.

Elo, S., & Kyngas, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, (62), 107-150.

Goodsell, C. T. (2003). The Concept of Public Space and its Democratic Manifestations, American Review of Public Administration, (33), 361- 383.

Lewika, M. (2008). Place Attachment, Place Identity, and Place Memory: Retoring the Forgotten City Past, Journal of Environment Psychology, 28(3): 209-231.

Kohn, M. (2004). Brave New Neighborhoods: The Privatization of Public Space, London, Routledge.

Lynch, K. (1960). The Image of the City, MIT Press.

Mensch, J (2007). Public space. Continental Philosophy Review, Springer Science+Business Media, (40), 31 – 47.

Ittelson, W.H.)1978(. Environmental Perception and Urban Experience, Journal of Environment and Behavior, Vol.10, No.2:193-213.

Johnson, A.,) 2009(. Visualization Techniques, Human Perception and the Built Environment, Built Environment Research Papers, Vol.2, No.2:93-103.

Tribe, M. (1974). Stadtgestaltung theorie und Praxis. Bertelsmann.

Lang, J. (1987). Creating Archtectural Theory: The role of the Behavioral Sciences in Environmental Design, Van Nostrand Reinhold.

Wilkinson, P., & Birmingham, D. (2003). Using Research Instruments: A Guide for Researchers, London, Routledge.