نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

2 استاد، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.

3 دانشجوی دکتری، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

چکیده

فرآیند بازآفرینی بافت تاریخی، درپی ایجاد توسعه پایدار در جمیع ابعاد کالبدی، اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی بافت است و از این ­رو، تجدید حیات اجتماعی و اقتصادی به عنوان مهمترین اصول مورد تأکید فرآیند بازآفرینی مطرح می ­باشد. در این خصوص، نحوه مداخله در عرصه­ های همگانی در جهت تجدید حیات کالبدی، اجتماعی و اقتصادی بافت تاریخی در راستای تحقق اهداف بازآفرینی، تبدیل به چالش اصلی امروز دانش مرمت شهری شده است. در راستای پاسخ به این چالش، پژوهش­ های متأخر در حوزه برنامه ­ریزی و طراحی شهری، بر ضرورت تحلیل جریان‌های حرکتی در بافت ­های شهری در جهت تبیین میزان بهره­ گیری شهروندان از کیفیت­ های محیطی و نقش توزیع متناسب جریان پیاده در اجتماع‌پذیری، تقویت سرمایه­ های اجتماعی و رشد اقتصاد محلی بافت­ های شهری صحه می­ گذارد. بنابراین، در این پژوهش در راستای بازآفرینی بافت تاریخی و با تمرکز بر عرصه ­های همگانی و فضاهای شهری بافت، موضوع تحلیل تقاضای جریان پیاده مورد بررسی قرار می­ گیرد تا بتوان بر اساس نتایج حاصل از این تحلیل، به ارزیابی طرح ­های پیشنهادی و ارائه راهکارهای کارامد جهت توزیع متناسب جریان پیاده در بافت تاریخی نائل شد. تحقق این هدف عملیاتی، اولاً، منجر به افزایش میزان بهره­ گیری شهروندان (عابران) از ارتقای کیفیت­ های محیطی در نتیجه اجرای طرح ­های مرمتی به عنوان پروژه­ های محرک توسعه خواهد شد و بنابراین سرزندگی بافت، اجتماع­ پذیری فضاهای شهری و زمینه­ های ارتقای سرمایه ­های اجتماعی در جهت حفظ ساکنان و بومیان و تجدید حیات اجتماعی بافت را پی خواهد داشت و ثانیاً، توزیع متناسب با ظرفیت جریان پیاده در بافت منجر به توزیع متناسب فرصت­ های اقتصادی شده و رشد اقتصاد محلی و تجدید حیات اقتصادی بافت را به دنبال خواهد داشت. بنابراین، در این پژوهش، برآورد تقاضا به عنوان نخستین مرحله از مطالعات جامع ­نگر جریان پیاده به عنوان هدف عملیاتی مطرح است که برآورد حاصل، پایه و اساس توزیع متناسب جریان پیاده در بافت بوده و زمینه­ های تحقق تجدید حیات اقتصادی و اجتماعی و درنتیجه بازآفرینی بافت تاریخی به عنوان هدف غایی را موجب می­ گردد. این پژوهش، از نقطه نظر هدف، تحقیق کاربردی و از نقطه نظر روش، تحقیق همبستگی می ­باشد و شاخص ­های مورد پژوهش به عنوان متغیرهای مستقل، بر اساس بررسی مبانی و پیشینه تحقیق، حاصل شده است. بخشی از بافت تاریخی- فرهنگی شهر تهران به عنوان نمونه موردی جهت انجام فرآیند پیشنهادی در این پژوهش، انتخاب شده که علاوه بر ارزیابی نقشه ­های محدوده، با توزیع پرسش­نامه، داده ­های اولیه جهت مدل­سازی فراهم گردیده است و درنهایت، از رگرسیون گام به گام جهت تبیین روابط مابین متغیرهای وابسته و مستقل و برآورد تقاضای جریان پیاده به تفکیک اهداف مختلف سفر پیاده استفاده شده است. نتایج حاصل از رگرسیون، از نقظه نظر معناداری کل فرآیند حاکم بر رگرسیون و معناداری هر یک از متغیرهای مستقل، مورد آزمون قرار گرفته و در نهایت، روابط پیشنهادی جهت برآورد تقاضای جریان پیاده، ارائه شده است. مبتنی بر روابط کمی حاصل از رگرسیون و بر اساس پیشنهادات طرح تفصیلی مصوب محدوده، مشخص گردیده است که پیشنهادات طرح تفصیلی در راستای توزیع متناسب جریان پیاده، کارامد نخواهد بود و درنتیجه بازبینی ­های اساسی در پیشنهادات طرح تفصیلی به عنوان طرح فرادست، جهت تجدید حیات اقتصادی و اجتماعی و درنتیجه تحقق اهداف بازآفرینی بافت مورد مطالعه، لازم است. بنابراین فرآیند پیشنهادی می ­تواند در راستای اثرسنجی و غنای طرح ­های بازآفرینی بافت ­های تاریخی بسیار موثر و کارامد باشد.

کلیدواژه‌ها

-          افندی زاده و رحیمی (1388). اصول برنامه ریزی و مدلسازی حمل و نقل. انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.

-          انصاری، مجتبی؛ پورجعفر، محمدرضا؛ صادقی، علیرضا و حقیقت­بین، مهدی (1388). بازشناسی انگاره­های نظام بصری در محلات بافت فرسوده شهری، نمونه موردی: محله عباسی تهران. دو فصل­نامه علمی- پژوهشی نامه معماری و شهرسازی. دانشگاه هنر. شماره دوم: 71-91.

-          بحرینی، سید حسین(1377). فرایند طراحی شهری، تهران، دانشگاه تهران.

-          بنیادی، ناصر (1391). سیر تحول در اندیشه مرمت شهری. نشریع علمی- پژوهشی هویت شهر. سال ششم. شماره دهم. 67-78.

-          بهزادفر، مصطفی؛ مظفر، فرهنگ؛ راست­بین، ساجد و معززی مهر طهران، امیر محمد (1391). ارتقای کیفیت­های محیطی گامی در جهت توسعه پایدار اجتماعی، نمونه موردی: بافت تاریخی جلفای اصفهان. نشریه علمی- پژوهشی ساخت شهر، شماره 20: 47- 56.

-          بهزادی، غلامعلی؛ رضازاده، آزاده و نصری، فرزین (1395). کالیبره نمودن ضرایب جذب سفر  برای کاربری­های جاذب سفر در ایران. پانزدهمین کنفرانس بین المللی مهندسی حمل و نقل و ترافیک، تهران، 1-13.

-          پاکزاد، جهانشاه (1385). مبانی نظری و فرایند طراحی شهری، وزارت مسکن و شهرسازی، دبیرخانه شورایعالی شهرسازی و معماری. انتشارات شهیدی، تهران.

-          پامیر سای (1389). آفرینش مرکز شهری، سرزنده اصول طراحی شهری و بازآفرینی. مترجم مصطفی بهزادفر.تهران: انتشارات علم و صنعت.

-          تابان، محسن و پورجعفر، محمدرضا (1387). بازشناسی عوامل هویتی بافت تاریخی دزفول و کاربرد آن­ها در توسعه شهر. فضل­نامه مدیریت شهری، شماره 22: 23-42.

-          حبیبی، کیومرث؛ پوراحمد، احمد و  مشکینی، ابوالفضل (1389). بهسازی و نوسازی بافت­های کهن شهری. تهران: نشر انتخاب.

-          حکیم، مدیا و روشنعلی، فاطمه (1387). بررسی تجارب موفق بهسازی و نوسازی بافت­های فرسوده در جهان. اولین همایش بهسازی و نوسازی بافت­های فرسوده. مشهد.

-          حناچی، پیروز (1386). بررسی تطبیقی تجارب مرمت شهری در ایران و جهان تهران: نشر سبحان نور.

-          حناچی، پیروز و فدایی­نژاد، سمیه (1390). تدوین چارچوب مفهومی حفاظت و بازآفرینی یکپارچه در بافت­های فرهنگی- تاریخی. تهران: نشریه هنرهای زیبا، 46، 15-26.

-          دویران، اسماعیل؛ مشکینی، ابوالفضل؛ کاظمیان، غلامرضا و علی­آبادی، زینب (1390). بررسی مداخله در سامان­دهی بافت­های فرسوده و ناکارامد شهری با رویکرد ترکیبی (نمونه موردی: محله زینبیه زنجان). تهران: مجله پژوهش و برنامه­ریزی شهری، سال دوم، 7: 71-90.

-          راست­بین، ساجد؛ جعفری، یاسر؛ دارم، یاسمن و معززی مهر طهران، امیرمحمد (1391).رابطه همبستگی بین کیفیت­های محیطی و تداوم حیات شهری در عرصه­های عمومی، نمونه موردی: جلفای اصفهان. تهران: فصل­نامه علمی- پژوهشی باغ نظر. سال نهم. 21: 35-46.

-     رضایی، نعیمه و حناچی، پیروز (1394). میراث شهری بین سنت و مدرنیته. نمونه موردی: محله عودلاجان تهران. تهران: مطالعات معماری ایران. 7: 19-34.

-          سلطانی، علی؛ سقاپور، طیبه؛ ایزدی، حسن و پاکشیر، عبدالرضا (1391). تولید سفرهای درون شهری و تأثیرپذیری از تنوع کاربری زمین. نمونه موردی: چهار محدوده مسکونی در شهر شیراز. مطالعات و پژوهشهای شهری و منطقه ای، سال سوم، شماره 12، 1-16.

-          شماعی، علی و پوراحمد، احمد (1384). بهسازی و نوسازی شهری از دیدگاه علم جغرافیا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

-          طالبیان، محمد حسین (1383). میزگرد بحران بافت­های تاریخی و فرسوده شهری. تهران: ویژه­نامه حفظ و احیای بافت تاریخی شهرها. ضمیمه شماره 61 شهرداری­ها.

-          عسگری تفرشی، حدیثه؛ ادیب­زاده، بهمن؛ رفیعیان، مجتبی و حسینی، سید ابراهیم (1389). بررسی عوامل محیطی موثر در نوسازی بافت­های فرسوده شهری به منظور افزایش امنیت محلی. نشریه هویت شهر، 6 (1): 39-50.

-          علی­پور، روجا؛ خادمی، مسعود؛ سنماری، محمد مهدی و رفیعیان، مجتبی (1391). شاخصه­های کیفیت محیطی در شناسایی اولویت­های مداخله در محدوده بافت فرسوده شهر بندر لنگه. تهران: فصلنامه علمی- پژوهشی باغ نظر. سال نهم. 20: 13-22.

-          عندلیب، علیرضا (1387). تجارب دفاتر نوسازی بافت­های فرسوده. تهران: سازمان نوسازی شهر تهران.

-          قدیری، مجتبی (1388). دستورالعمل تهیه و بررسی طرح­های منظر شهری محلات فرسوده شهر تهران با رویکرد تحقق­پذیری طرح­ها. تهران: نشریه نوسازی سازمان نوسازی شهر تهران. سال اول: شماره 5.

-          کاکاوند، الهام؛ براتی، ناصر و امین­زاده گوهرریزی، بهرام (1392). سنجش تطبیقی تصویر ذهنی شهروند و شهرسازی به مفهوم کیفیت محیطی شهری (مطالعه موردی: بافت فرسوده شهر قزوین). فصل­نامه علمی- پژوهشی باغ نظر، سال دهم، شماره 25: 101-112.

-          کوچک خوش­نویس، احمد میرزا (1383). میزگرد بحران بافت­های تاریخی و فرسوده شهری. تهران: ویژه­نامه حفظ و احیای بافت تاریخی شهرها. ضمیمه شماره 61 شهرداری­ها.

-          لطفی، سهند و زرگری مرندی، ابراهیم (1394). بازآفرینی شهری و بازتعریف معیارهای فرسودگی: آغازی بر مرمت شهری پایدار. دوماهنامه شهرنگار، شماره 58: 14-25.

-          مدنی­پور، علی(1384). طراحی فضای شهری؛ نگرشی بر فرایند اجتماعی و مکانی. ترجمه فرهاد مرتضایی. تهران، انتشارات پردازش و برنامه­ریزی شهری.

-     مسعود، محمد؛ حجت، عیسی و ناسخیان، شهریار (1391). جایگاه اصالت در مرمت بافت. نشریه علمی- پژوهشی معماری و شهرسازی آرمان­شهر. شماره 9: 271-283.

-          مظفر، فرهنگ؛ مسعود، محمد و راست­بین، ساجد (1391). ارزیابی تأثیرات کیفیت­های شهری در میزان شاخص سرمایه اجتماعی در بافت­های تاریخی (مطالعه موردی: محله جلفای اصفهان). دوفصل­نامه علمی- پژوهشی مرمت آثار و بافت­های تاریخی- فرهنگی.شماره 4: 29-46.

-          مظفر، فرهنگ و راست­بین، ساجد (1390). مدل­سازی و تحلیل جریان حرکت پیاده در بافت­های تاریخی با رویکرد احیا و پویایی اجتماعی. دو فصل­نامه علمی- پژوهشی مرمت آثار و بافت­های تاریخی- فرهنگی. شماره 2: 31-53.

-          معاونت و سازمان حمل­ونقل و ترافیک شهرداری تهران (1392). مدلسازی و شبیه سازی تردد عابران پیاده در شهر تهران. تهران: معاونت مطالعات و برنامه­ریزی شهرداری تهران.

-          منصوری، سید امیر (1383). میزگرد بحران بافت­های تاریخی و فرسوده شهری. تهران: ویژه­نامه حفظ و احیای بافت تاریخی شهرها. ضمیمه شماره 61 شهرداری­ها.

-          مهندسین مشاور باوند (1386). طرح تفصیلی منطقه 12. تهران: معاونت شهرسازی و معماری شهرداری تهران.

-          مهندسین مشاور پارس بوم (1390). طرح راهبردی- ساختاری توسعه و عمران شهر مناطق شهری تهران.

-          Albrechts, L. (2004). Strategic (Spatial) Planning Reexamined. Environment and Planning B: Planning and Design. 3: 743-758.

-          Al Gadhi & S.A.H., Mahmassani, H. (1991). Simulation of crowd behavior and movement: fundamental relations and application. Transp. Res. Rec. 1320, 260–268.

-          Alonso, W. (1960). A Theory of the Urban Land Market, Papers and Proceedings of the Regional Science Association, Vol. 6, 149–158.

-          Batey, P. (2000). Urban Regeneration in Britain: Progress, Principles and Prospects, International Symposium on Regeneration of City Down Town.

-          Bates, J. (2000). History of Demand Modelling, in Handbook of transport modeling, ed. Hensher, D., Button, K., Pergamon, New York.

-          Bellomo, N. & Dogbe, C. (2008). On the modelling crowd dynamics from scaling to hyperbolic macroscopic models. Mathematical Models and Methods in Applied Sciences. 18(supp01), 1317-1345.

-          Blue, V. J. & Adler, J. L. (1999). Cellular automata microsimulation of bidirectional pedestrian flows. Transportation Research Record: Journal of the Transportation Research Board, 1678(1), 135-141.

-          Bovy, P.H.L. & Stern, E. (1990). Route Choice: Wayfinding in Transport Networks. Studies in Operational Regional Science. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.

-          Bradley, G.E. (1993). A proposed mathematical model for computer prediction of crowd movements and their associated risks. In: Smith, R.A., Dickie, J.F. (Eds.), Engineering for Crowd Safety. Elsevier, Amsterdam, pp. 303–311.

-          Cervero, R. & Kockelman, K. (1997). Travel demand and the 3Ds: density, diversity, and design." Journal of Transportation Research Part D: Transport and Environment: 199-219.

-          Clifton, K. J.; Singleton, P. A.; Muhs, C. D. & Schneider, R. J. (2016). Representing pedestrian activity in travel demand models: Framework and application. Journal of Transport Geography, Vol. 52:111-122.

-          Clifton, K; Singleton, J.; Muhs, C. & Schneider, R. (2015). Development of a Pedestrian Demand Estimation Tool”, National Institute for Transportation & Communities, NITC-RR-677, 2015.

-          Daly, P.N.; McGrath, F. & Annesley, T.J. (1991). Pedestrian speed/flow relationships for underground stations. Traffic Engineering and Control 32, 75–78.

-          Division of Highway Safety Programs (2004). PEDESTRIAN FLOW MODELING FOR PROTOTYPICAL MARYLAND CITIES, Prepared for Maryland Department of Transportation, Hanover, MD.

-          Doratli, N., Hoskara, S. O., & Fasli, M. (2004). An analytical methodology for revitalization strategies in historic urban quarters: a case study of the Walled City of Nicosia, North Cyprus. Cities, 21(4), 329-348.

-          Gibson, J. J. (1979). The Ecological Approach to Visual Perception. Boston, Houghton Mifflin.

-          Gibson, J. J. (1966). The Senses Considered as Perceptual Systems, Boston, Houghton Mifflin.

-          Harvey, David (1985). The Urbanization of Capital, Basil Blackwell, Oxford.

-          Hensher, K. & Button, K. (2000). Handbook of Transport Geography and Spatial Systems, Elsevier.

-          Hillier, B.; Penn, A.; Hanson, J. & Grajweski, T (1993). Natural movement: or, configuration and attraction in urban pedestrain movement." Environment and Planning B: Planning and Design, 20(1): 29-66.

-          Hillier, B. (1996). Cities as Movement Economies. Urban Design International, volume 1 No 1, 1996: 49 – 60.

-          Hillier, B., & Hanson, J. (1984). The Social Logic of Space. London, Cambridge University Press.

-          Hoogendorn, S. P. & Bovy, P. H. (2004). Dynamic user-optimal assignment in continuous time and space. Transportation Research Part B: Methodological, 38(7), 571-592.

-          Hughes, R. L. (2002). A continuum theory for the flow of pedestrians. ELSEVIER: Transportation Research Part B: Methodological, 36(6), 507-535.

-          Institute of Transportation Engineers (2008). Trip Generation Handbook, 8th edition, Washington, D. C.

-          Kerridge, J.; Hine, J. & Wigan, M. (2001). Agent-based modelling of pedestrian movements: the questions that need to be asked and answered. Environment and Planning B, 28(3), 327-342.

-          Knox, P. L. (1978). The intra-urban ecology of primary medical care: patterns of accessibility and their policy implications, Journal of Environment and Planning A. Vol. 10, pp: 415–435.

-          Kunzmann, K. (2000). Strategic spatial development through information and communication." European Planning Studies, 2000.

-          Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. Blackwell, Oxford.

-          Levine, J. (1998), Rethinking accessibility and jobs–housing balance, Journal of the American Planning Association, Vol. 64, No. 2, pp: 133–149.

-          Maryland Department of Transportation, Division of Highway Safety Programs, Hanover MD. (2004). Pedestrian modeling for prototypical Maryland cities. Technical Report.

-          McNally, M. (2000). The Four-step Model. in Hensher and Button, eds., Handbook of Transport Modelling, Pergamon, New York, New York

-          Moudon, A. V.; Hess, P. M.; Snyder, M. C, & Stanilov, K. (1997). Effects of Site Design on Pedestrian travel in Mixed-Use, Medium-Density Environments; TRANSPORTATION RESEARCH RECORD.

-          Muhs, C. D.; Singleton, P. A.; Clifton, K. J. & Schneider, R. J. (2015).Development of a pedestrian demand estimation tool: A destination choice model,” presented at the 15th Transportation Research Board (TRB) National Transportation Planning Applications Conference, Atlantic City.

-          Newell, G. (1980). Traffic flow on transportation networks, MIT Press, Cambirdge, Massachusetts.

-          ODPM (2003). Searching for Solid Foundations: Community Involvement and Urban Policy .London: HMSO.

-          Ortúzar, J.; Martinez, F. J. & Varela, F. J. (2000). State preferences in modeling accessibility, Journal of International Planning Studies, Vol. 5, No. 1, pp: 65–85.

-          Ortúzar, J. (1994). Modelling transport, Wiley, New York.

-          Pacionet, M. (1989). Access to urban services: the case of secondary schools in Glasgow, Scottish Geographical Magazine, Vol. 105, No. 1, pp: 12–18.

-          Poister, T.H., & Streib, G. (2005). Elements of strategic planning and management in municipal government: Status after two decades. Public Administration Review, 2005.

-          Roberts, P. W. & Sykes, H. (2003). Urban regeneration: a handbook. London: Sage.

-          Ronald, N.; Sterling, L. & Kirley, M. (2007). An agent-based approach to modelling pedestrian behaviour. International Journal of Simulation, 8(1), 25-38.

-          Schelhorn, T.; O'Sullivan, D.; Haklay, M. & Goodwin, M. (1999). Streets: an agent-based pedestrian model, UCL, centre for advanced spatial analysis working paper series, No. 9.

-          Selim S. Z.; Al-Rubeh A. H. (1991). The modelling of pedestrian flow on the Jamarat Bridge. Transportation Science 24 257 – 263.

-          Senevarante, P.; Morall, J. (1986). Analysis of factors affecting the choice of route of pedestrians. Transportation Planning and Technology, volume 10, p. 147 – 159.

-          Singleton, P; Muhs, C; Schneider, R & Clifton, K. (2014). Introducing MoPeD 2.0: A Model of Pedestrian Demand, Integrated with Trip-Based Travel Demand Forecasting Models,”Presented at Transportation Research Board Innovations in Travel Modeling, Baltimore.

-          Smith, R.A. (1993). Volume flow rates of densely packed crowds. In: Smith, R.A., Dickie, J.F. (Eds.), Engineering for Crowd Safety. Elsevier, Amsterdam, pp. 313–319.

-          Surti, V.H. & Burke, T.J. (1971). Investigation of the capacity of the white house sidewalk for orderly demonstrations. Highway Research Record 355, 1625.

-          Talen, E. & Anselin, L. (1998). Assessing spatial equity: an evaluation of measures of accessibility to public playgrounds, Journal of Environment and Planning A, Vol. 30, pp: 595–613.

-          Tanaka, T. (1991). A study for performance based design of means of escape in fire. In: Cox, G., Langford, B. (Eds.) Fire Safety Science – Proceedings of the 3rd International Symposium. Elsevier, Amsterdam, pp. 729–738.

-          Tibbalds, F. (1992). Making People Friendly Towns: Improving The Public Environments in Towns and Cities, Longman Press, Harlow, Essex.

-          Tiesdel, S.; Oc, T. & Heath, T. (1996). Revitalizing Historic Urban Quarters. London: Architectural Press.

-          Toshiyuki, A. (1993). Prediction system of passenger flow. In: Smith, R.A., Dickie, J.F. (Eds.), Engineering for Crowd Safety. Elsevier, Amsterdam, pp. 249–258.

-          Wigan, M.R. (1993). Why should we worry about pedestrians? In: CAITR Paper 15th Conference of Australian Institutes of Transport Research. Transport Research Centre, University of Melbourne, December 10 1993, 12 pp.

-          Zegeer, C.; Seiderman, C.; Lagerway, P.; Cynecki, M.; Ronkin, M., & Schneider, R. (2002).Pedestrian Facilities Users Guide - Providing Safety and Mobility. University of North Carolina, Highway Safety Research Center. McLean: Federal Highway Administration.