نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد. شهرکرد، ایران.

2 کارشناس ارشد باستان‌شناسی، گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد. شهرکرد، ایران.

چکیده

شوشتر با دارا بودن تعداد زیادی از بناهای آرامگاهی به گنجینه‌ای از معماری اسلامی بدل گشته است؛ در این میان، بنای امامزاده عبدالله به دلیل دوره زمانی ساخت(دوره انتقال از دوره سلجوقی-خوارزمشاهی به دوره ایلخانی)، ساختار شکلی، نوع گنبد، سابقه تاریخی گنبد به عنوان نمونه پیشگام در معماری ایران، ویژگی­های معماری، تزیینی و تنوع کتیبه‌ها، جایگاه ویژه­ای دارد. با در نظر گرفتن موارد یاد شده که حکایت از اهمیت بنا دارد و با این فرض که معمولاً بناهای مذهبی به علت دفعات مرمت، بازسازی و گسترش ساختمانی از کالبد اولیه خود خارج می­شوند؛ پژوهش پیش روی بر آن است تا چگونگی شکل‌گیری و نحوه گسترش آرامگاه را مورد مطالعه و بازنگری قرار داده و زوایای جدیدی از نحوه شکل‌گیری، پلان اولیه، توسعه ساختمانی و تاریخ معماری بنا را مشخص کند. نتایج پژوهش که به روشی توصیفی-تطبیقی-تحلیلی با تکیه بر اطلاعات بدست آمده از دو مرحله مطالعات میدانی و کتابخانه­ای انجام شده، نشان می­دهد که ساختار اولیۀ مقبره، گنبدخانه­ای منفرد مربوط به دوران قبل از دوره مغول بوده است. در دوره ایلخانی آرامگاه بر حسب نیاز گسترش یافت و متأثر از شیوه‌ی رایج گنبدسازی این دوره، گنبدخانه‌ای به بنای اولیه الحاق می­شود. در دورۀ صفویه با وارد شدن فضاها و عناصر معماری جدیدی چون آرامگاه بی‌بی گزیده خاتون و فضاهای وابسته به آن و بازسازی سردر اصلی مجموعه، کالبد بنا دچار تغییر اساسی می‌شود. دو مناره‌ در زمان افشاریه به بنا الحاق گردید و در دورۀ قاجاریه با وجود عدم دخالت در کالبد اصلی، برخی کتیبه­ها و تزیینات به ویژه نقوش گنبدخانه اصلی ایجاد می­شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Physical Transformations in the Tomb of Imamzadeh Abdullah in Shushtar: A Manifestation of Iranian Architecture in the Transition from The Seljuk-Khwarezmshahi period to the Ilkhanate Period

نویسندگان [English]

  • Abbasali Ahmadi 1
  • Amin Ahmadi Siahpoush 2

1 Assistant Professor, Department of Archeology, Faculty of Literature and Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.

2 M.Sc. in Archaeology, Department of Archeology, Faculty of Literature and Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran.

چکیده [English]

Extended Abstract
Due to its large number of mausoleums and tombs, Shushtar has become a treasury of Islamic architecture, among which, the building of Imamzadeh Abdullah is a significant point of interest due to the period of construction (transition from Seljuk- Khwarezmshahi period to Ilkhanate period), structure form, type of dome, historical precedent of dome as a pioneer in Iranian architecture, architectural features, decoration and diversity of inscriptions. Considering the aforementioned cases, which indicate the importance of the building, and given the fact that religious buildings are usually ousted gradually from their original form due to the abundance of renovation, reconstruction and expansion of the building, the current research is performed to study and review the formation and expansion of the tomb, and to identify new perspectives on the way it was formed, the original plan, the building expansion, and the architectural history of the building.
This research, which is performed using a descriptive-comparative-analytical method which is fundamental in terms of purpose, while it is among the qualitative researches in terms of the type of data, and in terms of the data available, it is placed among the historical research. Data collection tools include the direct observation of physical and spatial components, the situation on position of the building and the examination of documents that provide information on the subject of research. Qualitative data analysis methods were also used for data analysis. The tomb, which was far from residential areas not long ago, is now located within the urban fabric of Shushtar with the expansion of urban spaces. Due to the natural shape of the terrain, it is placed at a higher level than the surrounding area. The complex has an area of ​​700 m2 and is consisted of the entrance facade, the side dome, the corridor between the two domes, the main dome, the tomb of Bibi Gozideh Khatoon and the surrounding spaces such as the women’s prayer hall, portico, porch and two minarets.
In contrast to previous studies, which were brief, inconclusive and at times erroneous in descriptions and lack of attention to the evolution and physical expansion of the building was one of their prominent feature, the present study seeks to address new issues such as the structure of the original building, expansion of the building from a sole building to a tomb complex within different periods, the origins, emergence and continuity of building, structural and decorative of patterns the complex during the transition from Seljuk-Khwarezmshahi period to the Ilkhanate period and lastly the influential role of the building in Iranian architecture in general and tomb architecture in particular. The original body of Imamzadeh Abdullah, which was formed before the rule of the Ilkhanate and during the rule of the Abbasid caliphs over Shushtar, consisted of a single dome with a vault.
The construction model, plan, architectural style, especially the chipped design of this dome, and its overall spatial structure, rather inherits the architectural style of the tombs from Iraq and Mesopotamia than resembling to those of Seljuk-Khwarezmshahi architecture. Regardless of this, and despite the existence of some features of the building that have an unknown origin, many of the building details and decorative features of the main dome are simply influenced by the common patterns of Seljuk, Kharazmshahi buildings and to some extent the indigenous features of the region. This dome, as a rare example of the combined style of pre-Mongol Iranian architecture (Seljuk-Khwarezmshahi period) and Iraqi architecture has, on one hand, influenced the style of construction, dome building and spatial structure of tombs in the south and southwest of Iran, especially examples consisted of single domes and on the other hand, and has been the missing link from some decorative features within the architecture of the Seljuk-Khwarezmshahi period, in fields such as plastering and tiling, to the Ilkhanate period.
 According to written sources and field studies in monuments of the Ilkhanate period (8th century AH), the building has turned into a combined tomb-monastery complex, through some constructions and renovations, within which the side dome is among rare surviving monuments. Most of the renovations and expansions have occurred during the Safavid period. At this period, a plethora of physical changes were made in the original spaces such as the main dome and its vault on the one hand, and on the other hand, the tomb was transformed into a large burial complex by the allocation of endowments and building spaces such as the entrance façade to the side dome, surrounding landscapes of the building, guest house, school, residential rooms and huge entrance structure. In the Afshari period, two minarets were added to the building, and in the Qajar period, some decorations were embedded, and finally, with the changes made in the contemporary period, the complex has achieved its present form.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Imamzadeh Abdullah
  • Shushtar
  • Ilkhanate Period
  • Chronology
  • Pineapple Dome
آیوازیان، سیمون. 1376، آجرکاری در معماری ایران دوره اسلامی، تزیینات وابسته به معماری ایران دوره اسلامی، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 72-11.
ابن‌بطوطه، محمد ابن عبدالله. 1376. سفرنامه ابن‌بطوطه، جلد اول، ترجمه محمدعلی موحد، تهران: آگاه.
ابن فوطی، عبدالرزاق ابن احمد. 1424. الحوادث الجامعه و التجارب النافعه فی المائه السابعه، لبنان، بیروت: دارالکتب العلمیه.
اتینگهاوزن، ریچارد و الگ گرابر. 1393. هنر و معماری اسلامی 1، ترجمه یعقوب آژند، تهران: سمت.
احمدی، عباسعلی و امین احمدی سیاه‌پوش. 1396. مطالعه و بررسی معماری آرامگاه یعقوب لیث دزفول، مجموعه مقالات سومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، 364-375.
اصلانی، حسام. 1385. شیوه‌ی اجرای تزئینات کشته‌بری در کاخ عالی‌قاپو، گلستان هنر 2(3)، 123-131.
اقبال، عباس. 1384. تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، تهران: امیرکبیر.
اقتداری، احمد. 1375. آثار و بناهای تاریخی خوزستان، تهران: اشاره.
امام اهوازی، سید محمدعلی. 1389. مسجد جامع دزفول و تاریخچه‌ی آن، دزفول: دارالمؤمنین.
امام شوشتری، سید محمدعلی. 1331. تاریخ جغرافیایی خوزستان، جلد اول، تهران: امیرکبیر.
بزرگمهری، زهره. 1371، هندسه در معماری، چاپ سوم، تهران: میراث فرهنگی.
بلر، شیلا و جاناتان بلوم. 1391. عراق ایران و مصر در دوره عباسیون، در معماری اسلامی، مارکوس هتستین و پیتر دلیوس، ترجمه اکرم قیطاسی، 65-79، تهران: سوره.
.........................................، 1381. هتر و معماری اسلامی (2)، ترجمه یعقوب آژند، تهران: سمت و فرهنگستان هنر.
بناکتی، فخرالدین ابو سلیمان. 1348. تاریخ بناکتی، ترجمه جعفر شعار، تهران: انجمن آثار ملی.
پاکدامن، آرزو. 1392. آمودهای معماری ایران، تهران: سیمای دانش.
پیر نیا، محمد کریم. 1370. گنبد در معماری ایران، اثر (20)، 1-153.
-..................................... 1358. چفدها و طاقها، اثر (24)، 1-105.
................................... 1386، سبک شناسی معماری ایرانی، تدوین دکتر غلامحسین معماریان، چاپ پنجم، تهران: سروش دانش.
تنهایی، انیس و خزایی، رضوان. 1388. انعکاس مفاهیم نماز در قالیچه­های محرابی صفویه و قاجاریه، مطالعات هنر اسلامی (11)، 7-24.
جزایری شوشتری، سید عبدالله. 1388. تذکره شوشتر، اهواز: ترآوا.
حاتم، غلامعلی. 1390، معماری اسلامی ایران در دوره سلجوقیان، چاپ دوم، تهران: جهاد دانشگاهی.
حاجی قاسمی، کامبیز. 1389.  امامزاده ها و مقابر (گنجنامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران)، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
حسینی، سید هاشم و حسین فراشی ابرقویی. 1393. تحلیل جنبه‌های نمادین شیعی در تزئینات مسجد جامع یزد، نگره (29): 32-44.
حویزی مشعشعی، شبر بن محمد. 1387. الاخبره فی العقبی فی موده ذوی القربی، ترجمه مهدی رجائی، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
خادم‌زاده، محمدحسین. 1388. مساجد تاریخی یزد، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
خزایی، محمد و محمد قسیم حسینی. 1389. بررسی آرایه­های تزیینی بقعۀ امامزاده اسماعیل (ع) قم، مطالعات هنر اسلامی (12)، 99-112.
زارعی، محمدابراهیم. 1390. فریومد و مسجد جامع آن، مطالعات باستان­شناسی (4): 91-114.
زمرشیدی، حسین. 1389. گنبد و عناصر طاقی ایران، تهران: انتشارات زمان.
سجادی، علی. 1376. سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
........................1396. آرامگاه‌های جنوب غرب ایران (خوزستان و مناطق هم‌جوار)، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
سعیدیان، امین؛ قلی، مجتبی؛ زمانی، احسان و مجتبی انصاری. 1390. بازشناخت چگونگی شکل­­گیری گنبد اورچین، مطالعات شهر ایرانی اسلامی (5): 47 -66.
شکفته، عاطفه، احمدی، حسین و امید عود باشی. 1394. تزئیناتآجرکاری سلجوقیان و تداوم آن در تزئینات دوران خوارزمشاهی و ایلخانی، پژوهش­های معماری اسلامی 3(6)،84-106.
شکفته، عاطفه و احمد صالحی کاخکی. 1393. تزیینات گچبری معماری ایران در قرون 7 تا 9 هجری قمری، نگره (30)، 63-81.
شوشتری، سید نورالله بن شریف الدین. 1377. مجالس المومنین، جلد اول، تهران: اسلامیه.
شوشتری، میر عبدالطیف خان. 1363. تحفه العالم و ذیل التحفه، به همت صمد موحد، تهران: کتابخانۀ طهوری.
صاحب محمدیان، منصور و سینا فرامرزی. 1392. بررسی نظم شبه تناولی در ساختار هندسی پتکانه، معماری و شهرسازی هنرهای زیبا (2)، 43-54.
صاحبی بزاز، منصوره. 1389. خط و مضمون در کتیبه­های محراب‌های گچ­بری بناهای سلجوقی، مطالعات هنر اسلامی (13):69-88.
صالحی کاخکی، احمد و حسین سپید نامه. 1392. پژوهشی باستان‌شناختی در خصوص تاریخ و معماری گنبدهای مضرص در معماری ایران، اولین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، دانشکده هنر دانشگاه بیرجند. 12-1.
صحراگرد، مهدی و علی‌اصغر شیرازی. 1389. تأثیرات تحولات خوشنویسی (خط ثلث) بر کتیبه­نگاری ابنیۀ اسلامی ایران سدۀ چهارم تا نهم هجری، نگره (14)، 50-63.
صفاران، الیاس، موسوی لر، اشرف‌السادات و مرجان نوروز زاده. 1393. بررسی آرایه‌های تزیینی امامزاده عبدالله شوشتر، پیکره (5): 69-80.
صفایی پور، هادی، معماریان، غلامحسین و محمدرضا بمانیان. 1393. فهم چیستی پوشش پتکانه از طریق تحلیل نمونه­های نخستین در معماری ایران، مطالعات معماری ایران (5)، 5-19.
عدیلی، عادل. 1390. تزیینات لعابی در معماری ایران قبل از اسلام و دوران اسلامی، اصفهان: طراحان هنر.
عرب، کاظم. 1381. گزارش تحقیق و معرفی هفت بنای تاریخی و ارزشمند قم بازمانده از قرن هشتم هجری، اثر (33 و 34)،146-163.
غفاری قزوینی، قاضی احمد. 1343. تاریخ جهان‌آرای، تصحیح مجتبی مینوی، تهران: کتاب‌فروشی حافظ.
فراهانی، ابوالفضل. 1380. مسجد جامع ساوه، تهران: تعاون سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
قوچانی، عبدالله و مهناز رحیمی فرد. 1383. کتیبه­های مسجد جامع و امامزاده عبدالله شوشتر، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
کیانی، محسن. 1369. تاریخ خانقاه در ایران، تهران: کتابخانه طهوری.
کیانی، محمد یوسف،کریمی، فاطمه و عبدالله قوچانی. 1362. مقدمه­ای بر هنر کاشیگری ایران، تهران: موزه رضا عباسی.
کیانی، محمد یوسف. 1376، کاشیکاری در معماری ایران دوره اسلامی، تزیینات وابسته به معماری ایران دوره اسلامی، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور،182-127.
..................................... 1384. تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، تهران: سمت.
گدار، آندره و دیگران. 1387. آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، جلد 2-1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
گرابر، اولگ و دیگران. 1391. معماری اسلامی، ترجمه اکرم قسطاسی، تهران: سوره مهر.
لاله، هایده. 1379. اصفهان مسجد جامع، دایره­المعارف بزرگ اسلام، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، جلد 9، تهران: مرکز دایره­المعارف بزرگ اسلامی، 212-201.
مریدی شوشتری، اکرم. 1392. شوشتر یعنی خوب‌تر، چاپ دوم، اهواز: ترآوا.
مکی نژاد، مهدی. 1387. تتاریخ هنر ایران در دوره اسلامی تزیینات معماری، تهران: سمت و مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
مشایخی، محمد، و فرهاد تهرانی. 1392. نسبت­های تکرارشونده در هندسۀ برخالی (فراکتالی) گنبدهای اورچین، تاریخ علم 11(2)، 291-310.
مستوفی، حمدالله. 1365. تاریخ گزیده، ترجمه عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
مخلصی، محمدعلی. 1379. مناره­ها، معماری ایران دوره اسلامی، گردآورنده محمد یوسف کیانی، تهران: سمت، 322-360.
ویلبر، دونالد ن. 1365. معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانیان، ترجمه عبدالله فریار، تهران: علمی و فرهنگی.
هیلن براند، روبرت. 1377. معماری اسلامی ایران، ترجمه ایرج اعتصام، تهران: شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.
AlKazwini, B. M. 1969. The Abbasid palace an analytical study of its wall-ornaments, Durham theses, Durham University. Available at Durham E-Theses Online: http://etheses.dur.ac.uk/10302/
Sarre, Friedrich Paul Theodor and Ernst Herzfeld. 1920. Archäologische Reise im Euphrat- und Tigris-gebiet.Band: II. Berlin: D. Reimer, Germany
Tabba, Y.1985. THE Muqarnas Dome: Its Origin and Meaning. In Muqarnas III: An Annual on Islamic Art and Architecture, edited by Oleg Grabar. Leiden: E.J. Brill. Pp. 61-74.